page 84

1

WIÐ OMAN.

2
3    Þus man sceal wyrcen þa sealfe wið oman. & þus he
4sceal beon ȝehæled. Nim litargio twentiȝe scillinga ȝewyht.
5& niwes limes twentiȝa scillinga ȝewihte. & anne
6healfne sester ecedes. & feower scillinga ȝewiht. de oleo
7mirtino. & meng togadere. & gnid. swiþe ætsomne.
8mid þan ecede. & þanne nima man oðer ele. &
9meng þarto & smyre ꝥ sare mid.
10
11

AD SCABIOSOS.

12
13    Wið ꝥ heafod þe byð toswollen ꝥ grecas ulcerosus
14hatað. ꝥ is heafod sar. þa bula þe betwyx felle &
15flæsce arisað. & on mannes anwlytan; ut bersteþ. swa
16grete swa beane. þus he scel beon ȝehaled. nim winȝeardes

page 86

17sæt & gnid on wæte. & leȝe uppan þat sar.
18& he byð sona hæl.
19
20

AD JDEM.

21
22    Eft sona wið þat ylca. Nim swearte beanen. &
23cnuca hy swiðe smale. & byd hy to þare wunda & selest
24heo hit ȝehaleð.
25
26

AD JDEM.

27
28    Eft sona nim mintan. & cnuca hy smale & leȝe
29uppan þa wunda. & ealle þa wæten ðe þarut gað of
30þan sare. eall heo hit adriȝh. & ȝehælð ꝥ sare.
31
32    Eft sona wið ȝif þeo ylca adle cilde eȝelic. on
33ȝeoȝeþe; Nim garluces heafud swa ȝehæl. mid felle.
34& mid ealle & bærne hit to axan. & nim þanne þa
35axan. & ele meng togadere & smire ꝥ sar mid. & ꝥ
36byð selysþe wið þa adle.
37
38

WIÐ WUNDA Ꝥ SPELLAÐSWELLAÐ.

39
40    And eft sona ȝif þa wunda toðindaþ. Nim fyrs &
41cnuca hine. & lege uppa þat ȝeswollene. & hyt sceal
42sona settan.
43
44

WIÐ TOBROCENE HEAFOD.

45
46    Wið tobrocenum heafod. oððe ȝewundedum, þe af
47þan wætan byð acenned. of þan heafode. Nim betonica.
48& cnuca hi & lege to þare wunda; & eal þat
49sar heo forswyhþ.
50

page 88

51

WIÐ HEAFOD SAR. DE CEFALAPONIA.

52
53    Cefalaponia. ð ys heafod sar; & þat sar fylȝþ lanȝe
54þan heafode. & þis synda þa tacnu. þæs sares. ꝥ is
55ærest þa ðunewenga clæppaþ & eal þat heafod byð
56hefi. & swaȝoð þa earan. & þa sinan on þan hneccan;
57særȝiað. Þis sceal to botan þan sare. do þane
58mann innan to ana huse. þe be no to leoht. ah
59on þustre. & beȝyte man hym rudan. swa mycel swa
60he mæge mid hys hand byfon. & eordjui eal swa
61micel. & laurtreowes leaf em mycel. oððer þæra beriȝa
62niȝon. & seoþ hit eall to gadere on wætera. & do
63þarto ele. & smere ꝥ heafod myd. hyt byð sona hæl.
64
65

AD VLCERA CAPITIS.

66
67    To þan mann ꝥ hys heafod æcþ. oððer wurmas
68an þan heafedon rixiad. Nim senep sæd. & næp sæd.
69& meng eced. & cned hyt mid þam ecede ꝥ hit si swa
70þicce swa doh. & smyre ꝥ heafod foreweard. mid. &
71þis is anredes læce cræft.
72
73

AD JDEM. WIÐ Ꝥ YLCAN.

74
75    Eft nim ladsar ꝥ teafur. & galpanj oþres healfes
76paniȝe whit. & gnid hyt to gadere mid wlacan ecede.
77& nim þanne þa sealfe. & ȝeot on þæs seocys mannes
78eare. & læt hyne liggen swa lange fortþan eara hit
79habben eal ȝedrucan. & he byð wundelice hraþe hal.
80

page 90

81

AD JDEM.

82
83    Eft nim ellenes piþan. & ecede. & wull eall to
84gadere. & ȝeot þa sealfan in þat eare ȝif se wyrme ys
85þar innan; sona he sceal ut gan. of þan earen ȝif he
86þar inna ys.
87
88

AD TORNIONEM CAPITIS.

89
90    Þis ys se lacecræft be þan manne þat hym þingþ .
91ꝥ hyt turnȝe abotan hys heafod. & farþ furwendum
92brachenum. Nim man rudan. & cereuillan. & enne
93leac. & cnuca þa wurtan to gadere. Nim þanne eale.
94& buteran & ecede. & huniȝ. & meng to gadere þa
95sealfe; mid þare wulle þe ne com næfre awæxan; & do
96inna þa sealfen. & wæte þa sealfen inne ane panne
97mid wulle & mid ell. nim þane þa wulle werme. &
98beþeȝe ꝥ heafod mid. & him byð sona bet.
99
100

AD JDEM.

101
102    Eft sone nim renwæter oððer wulle wæter þa upwærd
103wyllð. & clæne byð. do hyt in an fæt. nim þanne
104anne linnenne clað. & do hine eal wate on þan wætere.
105& byn hine syðþan twyfeald. uppe þan heafode. oþ
106se claþ driȝe beon. & hym byð sone bet.
107
108

JTEM.

109
110    Eft sona nim balsmeðan & ele. & cnuca þane balsmeþan
111& menge syððe wið hlutre ele & cnuca nim
112þanne ane þanne & wyrme þa sealfe innan. nim þanne
113þa sealfe swa wearme. & bebin ꝥ heafod mid. & nim

page 92

114eft sona plantaginem ꝥ ys webrædan. & cnuca þa
115wurt to gadere. & meng ecede þar to wyrce syððan
116anne cliþan þar to. Nim þanne þane clyðan & bynd
117to þan sare. þanne scealt þu wyrcen ðus þone dreng
118þar to. Nim sauinan. & ambrotena. & cnuca hi. &.
119do hi syþþan on win. & meng piper þar to. & sum dæl
120huniȝes. & þiȝe þar of anne cuppan fulle on ærne
121morȝe. & oþerne an niht. þanne he gað to bedde.
122
123

DE CAPITIS PURGATIONE.

124
125    Wið þæt þæs mannes heafoð clæppitað. & to ealre
126þare clænsunȝe þas heafodes. & hit ys nidþearf. wið ælc
127yfel ꝥ man ærest hys heafod clænsiȝe. ꝥ ys ærest tweȝen
128sestres sapan. & tweȝe hunies. & þre sestres ecedes.
129& se sester sceal weȝan twa pund. be sylfyr ȝewyht.
130& nim hwytne stor & senep. & gingiber. æl wissa twelsþissa twelf= DOEC
131peniȝa ȝewihte. & nim rudan ane hand fulle. & organe
132ane hand fulle. & ane ȝelare pina hnutte. & do eal
133þys innan anne niwne croccan. & amorȝen þanne seoð
134þu hyt swa swiðe. þat se þriddan dæl beo besodan.
135nim hit þanne & do in an glæsfat. & man machiæ
136stuf bæþ. & baþeȝe hine þar on. & smyriȝe þanne ꝥ
137heafod mid þare sæalfe.
138
139

AD AURES.

140
141    Þis sceal to þan earen þe wind oþþe wæter forclyst.
142þus man hy læcnian sceal. ȝif þar sy sweȝ oþþe sar
143innan þan heasedanheafedanDOEC: heafedan, edition: heasedan; on fruman do þas sealfe. Nim
144tweȝen styccan fulle godes eles. & grene diles twa hand
145fulle. & rudan eal swa micel. & wyl on an niwen crocen
146næs to swiðe. ðe læsse þe ele his mæȝn forleaosen.

page 94

147wryng þanne þur linne clæþ. & do hyt on an glæs
148fæt. wyrme þanne mann ꝥ heafod. & smyre mid þare
149sealfe & he binde þanne ꝥ heafod mid ane clæþe ane
150niht. wring þanne garlec inne þa eare alche dæȝ
151after þat he byð hæl.
152
153

AD PAROTIDAS.

154
155    Ad parotidas. ꝥ ys to ðan sare þe abutan sa earan
156wycst. ꝥ man nemneð on ure ȝeðeode. healsgund. ꝥ& þe
157healsgund ys twera cunna. & he becumeþ oþer hwylum
158an man. þas þa awergeda adle. & þam mannan swyðest.
159se on sara seocnesse cealdne wætan drincaþ. & þa
160healsgunda syndan twa cunna. þe oþer byð eaðe
161to halene. & þæȝe non dolh ne wyrces. & oþer syndun
162þe grecas cacotecacote hateð. ꝥ synde awyrgede ꝥ& þæȝe syndan
163to aȝytenne eal swa hit her beforen seȝð. for þan
164þe færunga hy atyweþ. & færinga aweȝ. ȝewiteþ. buta
165ælce læcecrafte. & swa þeah micele frecnysse ȝetacnæð.
166for þan þe hi beoð acennede of þan swertan wætan. &
167hy reade atywþ.
168    Þus hy man sceal hælen. Nim webrade leaf ar sunne
169upgange. nym þanne hlaf & sealt. & swamm & cnuca
170hyt eal to gadere. & wyrce to clyðan & leȝe to þan
171sare. þanne sceal hit bersten & hæliȝe sona after.
172
173

AD CECITATEM OCULORUM.

174
175    Þis scal wyð þare eaȝene tyddernesse eall swa hypocras
176þe læce hyt cydde. ꝥ yfys ærest þæt ðæt sar
177becymþ on ða eaȝen mid mycelre hætan. hwilum hit

page 96

178cymð. on mid wæten. ꝥ hi beoð to þundene. & hwilum
179buton ælce sore. þat hi ablindiað. & hwilum of þan
180flewsan þe of þan eaȝean yrnaþ. þanne sceal hy man
181þus lacnian. ȝif seo unhælþe cymþ of þare driȝan hætan
182þanne niman man ane clæþ. & waxen þa eaȝan mid
183þan claðe dyppe hine on watere. & gnide þa eaȝean
184mid. & ȝif hi beoþ toswollene. oððer blodes fulle;
185ðanne scel mann settan horn aþ þunwangan. & ȝif hy
186ablindiaþ butan ælcon sare. sylle hym drincan catarcum.
187& he byð ȝehaled. & eft sona. ȝif ani þing innan þa
188eaȝen byfulþ. þanne sceal man nime mede. oððer
189wyfes meolc. & do innan þa eaȝen. & him byð sona
190bet.
191
192

WIÐ TOTORE EȜEAN.

193
194    Þis sceal to þan eaȝen se ȝesleȝen byð oððer toreȝan.
195nim berbene leaf. & cnuca hy swyþe. wyrc anne
196cliðan. swylc an litel cicel. & leȝe uppan ꝥ eaȝan anne
197dæȝe. & ana niht. Eft sona nim attrumu. & huniȝ.
198& ꝥ hwita of æȝe. meng to gadere laȝe to þan eaȝean
199hym byð sona sel.
200    Eft sona wið þan ylcan. nim niwne cysan. & screda
201hyne on weallendan wætere. & nim þanne cyse. & maca
202ealswa litles cicles. & byd to þan eaȝean ane niht.
203
204

CONTRA GLAUCOMATA. WIÐ EAȜENA DYMNYSSE.

205
206    Þis sceal wyð eaȝena dymnysse. ꝥ ȝrecas nemniað
207glaucomata . ꝥ ys eaȝena dymnesse. þus me hyne sceal
208læcniȝe. nim wifes meolce þry sticcæs fulla. & cyleþena.
209id est celidonia wos anne sticce fulne. & alewan. &
210croh; safransafran gallicegallice. & meng æl þas to ȝadere. &

page 98

211wring ðurh linnenne claþ. & do þanne þa sealfan inna
212þa eaȝen.
213
214

JTEM CONTRA CECITATEM.

215
216    Þis sceal wyð eaȝen tyddernyssa. þe beoþ on þan
217æȝmoran sara. nim myrta. & leȝe hy on huniȝe. &
218nym þanne ða myrta. & leȝe to ðan eaȝean. ꝥ þa
219eaȝen to ðinden. & nim þanne rudan. & cnuca hy. &
220menȝ axan to. & leȝe syðþan to þan eaȝen. þanne
221ærest byt heo. swyle þa brewas. & after þan heo hyt
222ȝlewlyce ȝehælð.
223
224

JTEM AD EOS QUI NON POSSUNT UIDERE A SOLIS ORTU
225AD OCCASUM.

226
227    Ad nectalopas. ꝥ ys on ure þeodum. þe man þe ne
228mæȝe nengi ȝeseo after sunna upgange. ær sunna eft
229on setl ga. þanne is þis. ðe læce cræft. þe þe þær to
230ȝebyreþ. Nim buccan hwurf ban. & bræde hit. & þanne
231þeo bræde ȝeswate nim þanne ðæt swot; & smyre mid.
232þa eaȝen. & after þan ete þa ylcan braden & nin þanne
233niwe assan tord. & wrynge hit. nime ðanne ꝥ wos. &
234smyreȝe þa eaȝen mid. & hym byð sone bet.
235
236

AD ORDIOLUM.

237
238    Þis sceal wyð þat þe on eaȝen beoþ. ꝥ grecas hatað
239ordiolum ꝥ ys þe læce cræft. ðe þar to ȝebyreð. Nim
240bere mele & cned hyt mid huniȝe. leȝe to þan eaȝen.
241þes læce cræft ys fram vel of maniȝum mannum
242afandod.
243

page 100

244

JTEM AD IDEM.

245
246    Eft sona nim beana melu. & sapan menȝ to gadere.
247& leȝe to þan eaȝen.
248
249

JTEM AD SOMNUM.

250
251    Þis man sceal don þan mane þe ne mæȝ slapan.
252nim wermod. & gnid on wine oððer on wearme wætere.
253& drinca & hym byð sona bet.
254
255

AD STERNUTATIONEM.

256
257    Þis þa tylung to þan manne. þe wel ȝefnesan ne
258mæȝe & micel nearnesse on þa heafedan habbaþ. þis ys
259þe læcecraft. þe þar to ȝebyreð. Nim castorium oððer
260elleborum & wyrc to duste. & do hyt innan þa nosan.
261& hyt bringð forð þane fnæst.
262
263

AD JNFIRMITATES LABIORUM & LINGUE.
264WIÐ LIPPE SAR.

265
266    Eft sona þes læcedom sceal þan manne ða hyra lippa
267beoð sare. oððer hyra tunga. & seo ceola. swa sær
268byþ; ꝥ he earfoðlice hys spatel forswelȝan mæȝ. þus
269hym man sceal tiliȝan. Nim fifleafan. & driȝe to
270duste. & meng huniȝe. þanne þarto. nim ðanne se
271sealfe & smire mid. þa lippa. & ða ȝeaȝlas innan. &
272hym sona bet.
273
274

EIS QUI SOBITO OBMUTESCUNT.

275
276    Þisne læce cræft man sceal don þan manne ða færinȝa
277adumbiaþ. nim dworȝe dwostlan. hoc est polleȝia.
278& do hi on ecede. & nim þanne anne linnenne clað. &
279do þa dworȝe dwostlan on innan. & do þanne benyþan
280his nosu. & he mæȝ specan sona.
281

page 102

282

JTEM AD INFIRMITATES LINGUE.

283
284

WIÐ ÞAM ÞE SE STRENG UNDER ÞARE TUNGA TO SWOLLEN BYÐ.

285
286    Þisne læce cræft mæn sceal don þan mannum þe se
287strenȝ under þare tunge to swollen byð. & þurh þanne
288streng ærest ælc untrumnesse on þane man becumð.
289þanne nim þu ærest. þane cyrnel þe byð innan þan
290persogȝe. & cyrfetan cyrnel. & cawel stelan. to gædere.
291& ceorf þane streng under þara tunga. & do þat dust
292on innan. & hym byð sona bet.
293
294

WIÐ Ꝥ FLÆSC ÐE ABUTE ÞE TEÞ WUXT.

295
296    Ad ȝinciuas. þe grecas hæteð. ꝥ ys on ure þeodum.
297ꝥ flæsc ðe abute þa teþ. wuxt. & þa teþ aweȝð. &
298astyreþ. nim forcorfen leac. & cnuca hyt & wring ꝥ
299wos of anne sticcan fulne. & ecede anne sticcan fulne.
300& huniȝes þry sticcan fulle. & do ꝥ hyt welle þrywa.
301Nim þanne swa hætte swa he hættest forbere mæȝe.
302& habban an dæl on hys muþe. forte acoled beo.
303þanne eft sona oðer dæl. ealla swa. þane ꝥ þriddan
304dæl eall swa.
305
306

AD DENTES. DE CAUSA DOLORUM DENTIUM.
307TO ÞAN TOÞE.

308
309    Þes lacecraft ys to ðan menniscan toþan ðat grecas
310nemneþ organum . ꝥ ys on ure ȝeþeodan. bysse ȝenemned.
311For þan þurh þa teþ; seo blissa sceal upp springan.
312& manna arwyrþnys. & ealle nydþearfnys. an þan toþan
313ys ælc man wyte mæȝ. & þan toþan þa tunga to
314spæce ȝesteal ys. þanne ꝥ greccas nemnes ys ærest
315tritumes . ꝥ synden þa fyrst teþ. þe ærest on ȝemete
316wisdom. underfoð. oþre greccas nemneð eumotici . ꝥ

page 104

317sindon þe teþ; þe þane mete brecaþ. syþþe þa forme
318hyne underfangene habbæt. þanne grecces nemneþ
319sume molides . ꝥ we hæteð grindig teþ. fore hy grindeþ
320æl ꝥ man byȝleofaþ. And oft mann smeaþ hwæþer teþ
321bænene beon. for þan þe ælc ban mearh hæfþ. & hy
322nan mearh nabbaþ. And oþre bæn þeah hi beon to
323brocene; mid suman læce cræfte. hy man maj hælen.
324& næfre þane toþ ȝif he tobrocen beoþ, oft. OftDOEC: . Oft of þan
325heuede se wyrsta wæte cumþ; to þan toþan. on þare
326ȝelicnesse þe hyt of huse dropað. on stan. þan hyt
327vinð. & þane stan þurh þurleþ. & þurh þreawþ eal swa
328þa ufe wæte of þan heafod. fylþ uppan þa teþ. & hy
329þanne þurh þreawþ & deþ ꝥ hy rotiȝeþ. & toþinddaþ.
330þat þa teþ þoliȝean ne mæȝe ne hæte. ne ceald. &
331swyþest þa grindig teþ. þe alc mid feower wyrtrume
332ȝefæstned byð. & þanne hy hero wurtruma forleataþ;
333þanne sweartiȝeð hy. & fealleð. þanne ys þe læcecræft
334þar to. Nim sumne dæl onof heortes hyde. & anne
335niwne croccan. & do wæter on. & seoþ swa swyþe. ꝥ
336hit þriwa wylle swa swyðe swa wæter flæsc. Nim þanne
337þat wæter. & habbe on hys muþe. swa wearm swa he
338forbere maeȝe. fort hyt acoled beon. & þanne hyt si
339col; wyrpe hyt ut of hys muþe. & nime eft wearmre
340& do hyt eft col ut. & byð sona bet.
341
342

JTEM AD JDEM.

343
344    Eft sona nim piper. & alewen. & sealt. & leaces
345sæd and huniȝ. & menȝ eal to gadere. Nim þanne
346se sealfe. & gnid þa teþ mid. & þa sealfe aflymþ fram
347þa toþa eall ꝥ yfel.

page 106

348    Eft sona hwitne stor. & laur beriȝie & ecede. meng
349eal to gadere. nym þanne ane panne. & wlece hyt
350eall to gadere. ꝥ hyt wlæc beo. & habbe on hys muþe
351swa wlac.
352
353

AD VSAMVFAM.

354
355    Þes lace cræft deah wyð þone huf. Nim piper. &
356cumyn. & rudan þreora scyllinga ȝewyht. & do þar to
357anne sticcan fulne huniȝes. Nim þanne ane clæne
358panne. & seoð þa sealfe ꝥ heo wel wealle. & styre hy.
359swyþe. ȝemanȝ þan þe heo welle. nim anne clæne
360fæt & do hy on. etan þanne tweȝen sticcan fulle a
361æfen. tweȝen a morȝen. & byþ sona hæl.
362
363

PRO INFLATIONE GUTTURIS.
364SORFOR MANNES ÞROTE ÞE BYÐ TOSWOLLE.

365
366    Þes lacecræft deah ȝif þæs mannes þrota to swollen
367byð. & þa ceola ꝥ greccas brahmas hataþ. þis ys þe
368læce cræft. sule hym supan ȝebræddan hrere æȝeran.
369& huniȝ to. & do hym bryð of meolce ȝemaced. & syle
370hym ceruillan etan. & fæt flæsc ꝥ beo wel ȝesoden.
371eta. & he byð sona hal.
372
373

AD STRICTUM PECTUS.

374
375    Þes lacecraft sceal þan manne. þe nerwnysse byð
376æt þare heortan. & æt ðare þrotu. ꝥ he uneþe specan
377mæȝan ꝥ sceal þu hym þus læra don. Nim leac &
378cnuca hit & wrinȝ þat of syle hym supan. & hym
379byð sona bet.
380

page 108

381

JTEM AD JDEM.

382
383    Eft nim beana & ele. & seoð þa beana on eala. &
384syle hym etan. & hy doþ þa nearwnysse aweȝ.
385
386

AD VOCEM PERDITAM RECUPERANDAM.

387
388    Þisne læce craft man sceal don þan manne þe hura
389stemna of fylþ. ðæt greccas nemneþ catulemsis . þus
390þu hine scealt lacnian. do hym forhæfædnysse on
391mete. & læt hine beo on stille stowe. nim þanne godre
392butere tweȝen sticcan fulle. & anne sticcan fulne huniȝes.
393& wyll to gadere. & læt hine swelȝan. þa sealfe
394leohtlice. & sile hym þanne leohtne mete. & drica
395win. & hym cymþ bote.
396
397

AD JNFLATIONEM GUTTURIS.
398WIÐ MANNES CEOLA ÞE BYÐ SÆR.

399
400    Þisne læce cræft man sceal. don manne þe byð þe
401ceola sar. ꝥ greccas hæteþ gargarisis . nim niwe beane.
402& puna. nim þanne eced. oððeroþþer win. & seoð se beanna.
403& nim ele. & meng þar to. oþþer spic. ȝif man ele
404nabbe. & do þar to wille. on ana panna. Nim þanne
405wylle. & dype on þare sealfe & bind þa wulle to þare
406ceolan.
407
408

AD COLLI INFIRMITATEM.
409WYÐ HNECCAN SAR.

410
411    Þes læcedom is god manne þe hyra hnecca sær byð.
412& eal se swyra sarȝiað swa swiðe ꝥ he þane muþ uneaþe
413to don mæȝ. ꝥ sar greccas nemneþ spasmus . &ꝥ ys on

page 110

414ure leodene hneccan sar. þis ys þe læcedom þar to.
415Nim ane hand fulle mintan. & cnuca hy. & nim
416þanne anne sester fulne wines. & ane pundes ȝewyht
417eles. meng þanne eall to ȝadere & seoð hit swa swyðe.
418ꝥ þæs wines. & þæs eles. ne sy na mære þanne ær wæs
419þæs eles. þa hit driȝe wæs. wring þanne þurh claþ. &
420wurp aweȝ þa mintan. & nim wulle. & wyrcean tweȝen
421cliðan. of þare wulle. duppe þanne ðone cliþan on
422þare sealfe. & leȝe to þan hneccan. þanne eft sona
423þane oþerne. & do þane oþerne aweȝ. do þus fiftine
424syþan. nim þanne oþere wulle. & wyrm to heorþe. &ꝥ
425heo beo swyþe wearm. & bynd to þan hneccan. þanne
426byn twan tide do þa wylle aweȝ. & nim þa ylcan
427clyþan. þe þar ær wæran. do þar to on þa ylcan wisan;
428þe þu ær dydest.
429
430

WIÐ ÞAN YFELAN ON MANNES SWURE.

431
432    Þisne læce cræft man sceal don; mannum þe hyra
433swyran mid þan sinum fortogen beoþ. ꝥ he hys næn
434ȝeweald nah. ꝥ greccas hatað tetanicus . þys adle. ys
435þreora cynna. ꝥ an cynn. greccas hætað tetanicas .
436þat syndan þa menn. þa rihte gað upp aþenedan swyran.
437& ne maȝan abuȝan fora untrumnesse. And
438þa oþer adle sit þus on þan swuran. ꝥ sa syna teoð
439fram. þan cynne; to þan breostan. ꝥ he þane muþ
440atyne ne mæȝ. fore syna ȝetoȝe. & þæȝe greccas
441nemneð. brostenus . & þe þrydde adle sitt. þo on þa
442swyran. ꝥ sa syna teoþ fram þan cynn bane to þan
443sculdre . & þane muþ awoh breddað. Do hym ærest

page 112

444þanne þisne læcecræft. wyrce hym arest hnesce bedd. &
445macian wearm fyr. þanne sceal hym man læten blod.
446on þan earme. on þan middemyste ædra. & gif þan
447ȝehæled ne byð; þanne teo hym man blod ut betweoxan
448þan sculdran; mid horne. Nim þanne eald wyn.
449& ealde rusel. nim þanne ane panne. & seoð þane rusel.
450& þat wyn. swa swyþe fort se ruse habbe bedruncan
451þat wyn. Nim þanne wulle. & tæs hy. & maca hy
452swylce anne clyþa. & leȝe þa scealfe on uppan. &
453bynd þanne to þan sare. myd ane clæþe.
454
455

AD JDEM.

456
457    Eft sona nym buteran. & ele. & meng to gædere.
458nim þanne winberian coddes. & galpania. & anan. &
459cnuca eall to gædere. & wyl in ðare buteran. & on
460þan ele. & do to þan sare ealswa hyr beforan seið.
461do hym þanne hnesce mettas & godne drincan. eal
462swa hit beforen seið. swylce hwile swa hym hit beþurfe.
463
464

AD PORMONES. ID EST AD INFIRMITATEM MANUUM.
465WYÐ SARE HANDA.

466
467    Þes læce cræft is god wyð sare handum. & þara
468fingra. sare. ꝥ greccas hataþ pormones . & on leden
469perniciam man hyt hæt. Nim hwitne stor. & seolferun
470syndrun. & swefel. & meng to gadere. nim þanne ele.
471& meng þar to wurm þanna sa handa. & smyra þar mid.
472bewynd þanne þa handan mid linnen claþe.
473

page 114

474

JTEM AD INFIRMITATEM MANUUM.
475WYÐ ÞA HANDA ÞE Ꝥ FELL OF GAÐ.

476
477    Þis ys to þan handan ꝥ þat fel of gæþ. & þan flæsc
478to springað. nym winberian þe beoþ acende æfter
479oþre beriȝian. & cnuca hy swyþe smale. & do hy on
480buteran. swyþe. & smure ꝥ sar ȝelomelice mid. bærne
481þanne streuw. & nime þa axan. & strewe þar uppe.
482    Eft sona nim dracentan wyrtruma. & puna hy
483smale. & wyll hy on hunige. & leȝe þanne uppan
484hændan.
485
486

AD INFIRMITATEM MANUUM. TO HANDUM.

487
488    Þis lace cræft sceal to þan handan. þe ꝥ fell of
489pyleþ. Nim betan ane hand fulle. & lactucan ane
490hand fulle. & coliandrane ane hand fulle. & cnuca eall
491to gadere. nim þanne cruman & do on wæter. & þa
492wyrt mid. & wurme þanne wel þa wurtan on þan wæter.
493& þa cruman mid. wyrc þanne clyþan þar of. & bind
494uppan þa handan ane niht. & do þus þa lanȝe. þe hit
495beþurfe.
496
497

JTEM AD VNGUEM SCABIOSAM.

498
499    Þis sceal to scurfedan næȝlum. nim plum sewes anes
500scyllinȝes ȝewyht. & sweȝles æpples. tweȝean scyllenges
501ȝewyht. & cnuca hy to gadere. smyre þa næȝlas mid.
502& læt hy beon swa ȝesmyrede.
503

page 116

504

AD EOS QUI NON HABENT APPETITUM AD CIBUM.
505YPOCRAS DICIT QUOD HIS INFIRMITATIBUS. DE CAUSIS AEGRITUDINUM. ÐE

506
507    Þis ys god ta þan mann. þe hura metes ne lyst.
508ꝥ greccas hataþ blaffesis . ꝥ ypocras seggeþ ꝥ seo untrumnys;
509cymþ of þrim þingum. oþþer of cyle. oþþer
510of miclum hæte. & drince. oþþer of lytte æte. &
511drince. oþþer of miclum wernesse. Ȝif hyt cumeþ of
512þan cyle; þanne scealt þu hym helpan. mid baþe. ȝif
513hyt cymet of mycele drence; þanne scel he habba forhæfdnysse.
514Ȝif hyt cymeþ of mycle swynce; oþþer of
515earfodnysse. þanne scealt þu hym don eced wyð huniȝe
516ȝemenged. oþþer drinccan ecede wyð leac ȝemenged.
517ȝif þa untrumnysse cumþ of þan cyle. þanne nim þu
518beferes herþan. & barne to duste. & grind piper. &
519meng piper & ꝥ dust to gadere. & nim sticcan fulne
520þas ȝemengedes dustes & do in ane cuppe fulle wynes.
521& wlece þanne ꝥ win mid þan duste. & sile hym drinca.
522Oþþer nim peretrum wyð mede gemenged. swa micel
523swa ȝemenged wæs þæs oþeres & sile hym drince.
524
525

AD STRICTUM PECTUS. SIUE AD ASTHMATICOS.

526
527    Þisne læcedom do þan manne þa hym beoð on hyra
528brosten nearuwe. þat greccas hæteð asmaticos . ꝥ ys
529nearunyss. & uneaþe mæg þane fnæst to do. & ut
530abringan. & hæfð hæte breost & byð innen mid
531micle nearnysse. & hwilan he blod hræcþ. & hwylum

page 118

532mid blode ȝemenged. & hwile he riþaþ. swylce he on
533dueorge sy. & micel spatel on ceola wyxeþ. & syhþ adun
534on þara lungane. & þus byð þat yfel acenned. ærest
535þur mycele æteþ. & drincas. ꝥ yfel hym on innan
536wyxt. & rixað. swa swyþe; ꝥ hym næþer ne meteþ
537ne ealaþ ne lyst. þus þu scealt hine halan. do hyne
538in to þan huse. þe beo næþer. ne to hæt. ne to
539ceald. & læt hym læce blod. on þan wynstran earme
540ȝef he þare ylde hafeþ. ȝif þu þanne on þan earme
541ne mæȝe. þanne scealt þu hym læten blod: mid cyrfetum
542betwex þan scoldrum on þa ylcan wysa. þe mann
543mid horne deð. ȝyf wyntra sy. þanne scealt þu niman
544pollegian. & seoð hy on watere. nim þanne þa wyrta.
545& wyrce togadere. swa micel swa celras. þacc yt þanne
546ȝelomelice mid þan wermum wætere betwex þan scaldrun.
547oþþer mid harehunan. ȝif þu dueorȝe duostle
548næbbe. & ȝif þur þis hæl ne beon; nim uentosam &
549leȝe under þa earmes. & anbutan þane mæȝen. & nim
550þanne fele cyne wyrta & wyrc to sealfe. & smeri
551abatan þane mæȝe mid. sare selfe. nim þanne hnesce
552wulle. & dupe on ele. þe beo of cypressan. & smyre
553anne clæþ mid þan ele. & wrið þane clæþ abutan þane
554mæȝan. & smyre abutan þane swyran mid þan ele. &
555abutan þa hriȝbræde ȝeloemelice. wyrc þanne clyðan
556of eorþan þa mann nemneþ nitro. þa byð fundan on
557ytalia. & do þar piper to. & leȝe to þan sare. fort þe
558man wearmie. nym þanne nard. & pintreowes sæp. &
559panic. & wyrc þær drenc. & syle hym drince. Nim
560þanne eft. cicena mete ane handfulle. & þry æpple of
561celidonia. Nim þanne ane healfne sester wynes. &
562seoþ hi fort hy beon wel ȝesodene. syle hym þanne
563drincan þry dæȝes. ælce dæȝ ane cuppan fulne.
564

page 120

565

JTEM AD PECTUS. AD JDEM.

566
567    Þes læcedom sceal to þan mann þe byð yfele on þan
568breostam. þur þa breost fela freccenysse synden. þe
569on þe manne becumeþ. & soþ ys ꝥ ælc wæte cymð
570ærest ut of þan maȝan. & þur þane wæten þa breost
571beoþ ȝeheafuȝede. & þa heorte ȝe sydu. byð ȝefullede
572mid yfele blode. & æfter þan ealle þa ædran slapað.
573& þa sina fortoȝiað. & eal se lichama byþ fah. & þa
574eaxle særȝeaþ. & sa sculdraþ teoþ togadere. & hyt
575pricaþ innan þan sculdru. & on þan hriȝȝe swilce þar
576þornas on sy. & hys andwlita byð eall awend. þanne
577þu þas tacnunȝe seo an þan manna; þanne scealt þu
578hym blod lætan. & ȝif þu ne dest; hit cymð hym
579to mucele & stranȝa adle. for þan þa æddra. & þa
580lime beoþ ȝefullede myd mucellere fulnesse. for þan
581we biddaþ æræst. ꝥ mann hym wyrce speau drenc. for
582þan eal ꝥ yfel þe byþ. on þare heorta. & on þan
583breoste. eall hyt sceal þanne ut. & beo þa heorta
584& þa breost & ꝥ heafod; swa wel ȝeclansæd. & ȝif he
585þanne þa spatl swyþe ut spæte. þanne ys þat þe
586yfela wæte. þe on þan heafode rixaþ. & eall se
587lichama ȝeswæred byþ. & ȝehefeȝud eal swylc he of
588mycele swynce come. & ealle he byþ ȝeswenced. & bute
589he þe hraþur ȝehæled beo; hyt cumð hym to mycele
590yfele. þus man hine sceal læcnie. he hine forhabban
591wyð feala cunna metas. & drencas. & wyð ȝebræd flæsc.
592& wið ælces orffer flæsc. & þe cudu ceowe. & drince

page 122

593leoht wyn. ꝥ hym ne þyrste. Ac ceowe hwytes
594cuduwys sæd. & fiffinȝran ælce dæȝ. ær he etan. &
595wite þu ȝewyslice ȝif he mid earfodnysse hwest. & hyt
596ut hræcþ. þanne ys ꝥ clænsunȝa þara breosta.
597þanne sceal he etan. driȝne hlaf. & cyse ne cume
598he on nane cyle. þe hwile þe heohe seoc beo. ac beo
599hym on wermum huse. & hæte hym man bæþ. swa
600hraþa swa hys wisa godiȝe. Nim þanne earixena wyrtruman.
601& glædene more. & swearte mintan. &
602mucȝwurt. & driȝe to duste. & de þær æcern to. oþþer
603hwætena flysma mengc togædera meng þar þanne huniȝ
604to. & wynberiȝera coddes. & pices sum dæl. & hwyttre
605gosu smere. seoð þanne eall togadera. on anu niwe
606croccan. nim þanne wulle þe ne com næfre awaxen.
607wyrc cliþan þær of. leȝe þær uppa þa sealfe wel þicce.
608wryð þanne to þan breostan. swa hæt swa he hattest
609forberan mæȝe. þanne þeo beo acoled; leȝe oþerne
610wearme þar to. & do þus ðe hwyle hym þearf sy. wyrce
611hym drenc gode. þe æȝþer clænsiȝe ȝe þa breost. ȝe
612þane innoþ. & bace hym man. þanne wearmen hlaf.
613be heorþe. & ete þanne maniȝe dæȝes þane hlaf þe
614wyrm. Nim eft cicene mete. & wermod. & lauberiȝan;
615& hwytt cudu oþer ȝerusodne ele to. & gnid eall
616togadere mid ele. mid eall. wyrme þanne þa breost
617to heorþan. & smyte hy þanne mid þare sealfe.
618
619

AD JDEM.

620
621    Eft nim cicene mete & seoþ on wine. do þanne ele
622to. þe beo of frencissen hnutu. & drince þæt.
623

page 124

624

WYÐ ÞAN SCEARPAN BANE ÞE BETWEOX ÞAN BREOSTAN
625BYÞ.

626
627    Þus man sceal wyrcean þane cliþan to þan scearpan
628bane. þe betweox þan breostum byð. ȝif hyt sar siȝ.
629nim ealdne swynes risel. tweȝea punda ȝewiht. &
630wexas syx scyllinga. ȝewyht. & eles swa mycel. & þæt
631sæpp of cypresso. swa micel. & fearres smere. fif
632scillinga wyht. & panecis fif scillinȝa ȝewyht. & ysopa
633feower scillinga wyht. & galpanan. feower scellinga
634wyht. & beferes. herþan. feower scillingaþ wiht. &
635hwitere gose smere anes sceallinges. wyht. & euforbeo
636swa micel. & wynepyne æl togadere. & do in ane boxs.
637& nime syþþan swa oft. swa he beþurfe.
638
639

AD JDEM.

640
641    Eft sona to þan ylcan nim niwe butera. tweȝen
642dæles. & þane þriddan dæl nifes huniȝes. & ane gode
643cuppan fulle. wines. & hæt þat wyn on ane clæne
644panne. & þanne hyt wel hæt byð; do ꝥ huniȝ. & þa
645butera þærto. & syle hym þanne drinca fæstende ane
646cuppan fulle.
647
648

AD VMBILICUM.

649
650    Þisne læcedon man sceal do þan manne se his nafulsceaft
651intyhþ. Nim eorme leaf. & seoþ. & wryð þanne
652swa hæt uppan þane nafelon.
653
654

AD JDEM.

655
656    Eft sona to þan ylcan. Nim hwit cudu & weremod.
657& cicena mete. & wyll eall togadere. nim þanne þa

page 126

658wyrta & streuwa uppa ane clæþe & bynd swa hate uppa
659þane nafelan.
660
661

WIÐ HEORTAN & SIDANE SORE

662

AD MORBUM CORDIS & LATERIS.

663

WYÐ HEORTAN ȜE SYDU UNHÆLE.

664
665    Þisne læcedom mann sceal do þan mann þeo beo on
666heora heortan ȝe sidu unhale. þus þu scealt þat yfel
667ongyta. on þan manne. hym byð hyuuene eall swylce
668he si eall to brocen. & he hwest swyþe hefelice. &
669micelne hefe ȝefret. æt hys heortan. & þat he ut
670hræcþ; byþ swyþe þicce. & hæfet hwyt hyw. þan
671scealt þu hine þus lacniȝean. Nim grene helda. &
672cnuca hy. swyþe smale. & nim ane æȝ. & þa wurt &
673swynȝ togadere. nim þanne swynes smere. & ana clæne
674panne. wylle þanne þa wurt mid þan æȝe. on þan swunes
675smere. innan þare panne. fort hyt ȝenoh beo. & sile
676him fæstenda eta. & æfter þan he sceal fæsten seofan
677tide. ær he æniȝne oþerne mete etan. & ȝif nabbe
678grene helda; nime þat dust. & mæciȝe mid þan æȝe
679& bruce. þysses læce cræft fort he byð hæl.
680
681

AD EOS QUI NIMIS SALIUAM CONSPUUNT.

682
683    Þis sceal þan manna to læcræfte þe swyþe hyra swatlspatl= DOEC. Edition: swatl
684ut spiwaþ. & hy habbaþ swyþe heue maȝan. þanne ys
685god ꝥ mann fore sceawie hwanne seo seocnysse siȝ. for
686þan þeos ædle ne eȝlað ælce manne ȝelice. sume men
687hyt eaȝles of þas heafedes wæten. & sume men hyt
688eaȝles þanne hi fæstende beoþ. & hy swyþust hyre spatl

page 128

689ut spiwaþ oþ hy fulle beoþ & næfre hy ne swycaþ. ac
690þanne hi hungrie beoþ. þu miht þa adle ȝecnawa.
691forþan of þara hæten byð ꝥ spatl tolysed. & þa micele
692spatl of þara mycele hæte. ealswa ꝥ treow ꝥ man on
693heorþe leȝes. for þare mycele hæten þe ꝥ treow barned
694beoþ þare wylþ ut of þan ende water þus þu hyne scealt
695læcȝnie. Nim gingyfran. twelf peneȝa wyht & piperes
696feower. & twentiȝa peneȝa ȝewhyt. & huniȝe heahta
697& feorwertiȝ peneȝa ȝewyht. menȝ þanne eal þas to
698gadere. & sille hym fæstende etan; þar of tweȝe sticca
699fulle. oþþer þru.
700
701

AD ACIDIUA.

702
703

WYÐ Ꝥ HÆTE WÆTER ÞE SCYT UPP OF ÞAN BREOSTEN.

704
705    Ad acidiua ꝥ hys ꝥ hæte wæter þe scet upp of þan
706breostan. & hwylan of þa mæȝe. þanne sceal he drinca
707fif handfulle scealtes wæteres & nim eft sona wermodes
708sæd. & seoþ hyt on watere & menge þærto wyn. &
709drince hyt þanne. eallswa nim. þro piper corn. oþþer
710fif & hete hyt. Eft nim bettonica. anes scyllingas
711ȝewyht. & seoþ on wætere. & sile him drinca fæstenda.
712Nim eft rudan. & cnuca & leȝe hy þanne on eced. &
713sile hym fæstende drinca. Eft sona nim lufestices sæd.
714ane handfulle; & ete hyt.
715
716

POTUS PROUOCANS VOMITUS. AD UOMITUM.

717
718    Þes lacecræft sceal þan mann ꝥ spiwan wyllan. Wyte
719þu ȝewyslice ꝥ se speau drenc deaþ him mycel ȝod.
720& fultum. ȝe on þa breostan. & on heort ȝe sida. &
721on þarra lunȝane. & on þare milta. & on þan innoþ.

page 130

722& on þan mæȝa. ȝe on ealle þa yfele wæta þe wyþinna
723þe mæȝen beoþ. & abeotan þa heortan. eall þe drenc
724afyrsaþ. & aclænsaþ. & þa hylc þing swa þar weaxan þe
725byð; to yfele in þan mann. Þurþur þane drenc he sceal
726beon ȝelyþegod. & alysed. þe spæu drenc ys god ær
727mete. & betra æfter mete. forþan þe ealde læces hyt
728þus wrytan. þat seo fastnysse þæs yfeles wætan on þan
729heafede. & ꝥ oferflawende yfel on þan breostan; byð
730astired æfter þan mete. & se yfela wæta on þan
731ȝellan byð eac astired. þanne þur þane dreng; he byð
732afeormud. & ne ȝeþafaþ ꝥ þær æniȝ yfel wæta beo
733ȝesamnad. innan þan mæȝen. þus þu scealt þane
734spæaw drenc wyrcean. Nim smale napes. & leȝe hy on
735eced. & do þar huniȝ to. & læt hy licȝean ane niht
736þær on. ofȝotene. ete þanne a morȝen. fort he full
737sy drince þanne after wearm wæter. Nim þanne an
738feðere. & dyppe on ele. & stynge on hys muþe. oþþer
739his fingers do on hys muþ. ꝥ he þane spæu drenc
740astyrie. & eft sona. Nim cuppan fulle wæteres & sealti
741& meng swyþe to gadere. of ꝥ sealt moltan sy. do
742hyt þanne on ane croccan an nyht. nim hyt a morȝen
743& dreahne hit þurh linnen clæþ. & syle hym drinca.
744þanne se drenc hyne styrȝe. þanne sile him drince
745ȝelomlice wearm wæter. ꝥ he þa bet spiwe.
746
747

POTUS LEUIOR AD VOMITUM.

748
749    And eft ȝyf þu wylle sile hym leohtran dreng. Nim
750þanne wearm wæter. & syle hym drincan. duppe þanne
751a feþer on ele. & do on hys muþ. oþþer hys fingres
752& he spiþ sona. Eft sona endlufanDOEC: endlufun leaf onof bulȝaȝine
753of ȝeot hy ane niht. mid wyne. þanne on morȝen nim

page 132

754þa leaf & cnuca hy on treowenum fæte. & of ȝeot hy
755mid þan ylcan wyne þe hy ær ofȝotene wæran & sile
756hym drincan. Nim eft eallan wyrte wos swa wearm
757tweȝea dæles. & huniȝes þan þriddan dæl. & meng to
758gadere & sile hym drincan fastende. & nim eft swana
759grene cyrfætan an handfulle. & do hy on wyn. & do
760þar to huniȝe. & do hy on ealu. & sile drinca. & eft
761sona nim curfettan wyrtruman. & cnuca hy. & wring
762þær of anes æȝes sculle fulle þæs woses. & eles æne
763æȝes sculle fulle. & ellan wyrte. wurtrumem. nim
764þanne & cnuca hy. & wrinȝ. þær of ane sculla fulle. &
765tweȝra æȝer sculle fulle wynes. & meng eall to gadere
766& sile hym drincan an stuf baþe.
767
768

CONTRA NIMIUM VOMITUM.

769
770    Þisne lacecræft mann sceal don manne ꝥ swyþe swiwaþspywaþ= DOEC. Edition: swiwaþ.
771ȝif wullaþ þat hit astonden. ꝥ greccas hateþ apoxerrisis .
772ꝥ sinden þa menn; þa after þan þe hy hure mete
773habbaþ ȝeþiȝed; ꝥ hine sceollan aspywan. & hwylan
774ær hy etan. hy spiwaþ. & þe mæȝa sarȝað. & þe innoþ
775to swylþ & he byþ on ælce lime ȝwerȝi. & sinȝanlice
776hym þurst. & se ansine. & þa fet beoþ toswollen. &
777his anwlita byþ blac. & his migga; byþ hwit. & he
778sceal ȝelomelice miȝan. þus þu scealt hine hrædlice
779læcniȝe. ȝif þa ylda habbe; læt him blod. of bam þa
780foten. byneoþan ancleowe. swa si ꝥ blod forlæte ꝥ
781ealluga se seocca ne ȝetoriȝe. ꝥ þa þing þe þane maȝen
782healdeþ. ꝥ hy næfre for þan forwyrþan. & þeo oþru
783blodlæse ys. þe þu þane seoccan læcniȝe scealt. ꝥ ys
784ꝥ þu hym scealt lætan blod. under þare tuncgan ꝥ
785þeo blodlæse þane mann alihte. & æfter ꝥ seo blodlæse
786si ȝefylled; þu hine scealt scearpiȝean. nim þanne

page 134

787sealt & gnid þa wunda mid. nim þanne cicena mete.
788& wylle cærsen. & eorme leafes sæd. & seoþ hy on
789watere. hwonlice meng þar to ele. & huniȝe. & wyrc
790þanne clyþan þerof. & leȝe þarto þru dæȝes. & þre niht.
791Eft sona nim gladenan & hlutter pic. & meng to gadere.
792& do to ele & wex. & beferes herþþan & galpanan. &
793panic. & hwyt cudu. cnuca þanne eall þas to gadere.
794& maȝce to gadere. meng þarto þanne ecede & wyrce
795clyþan of þissum. & leȝe þar to. Eft sona nim alewen
796& myrra. & hwit cudu. & æȝra hwit. meng eall togadere.
797Nim þona acuma. & wylle þar on. & leȝe
798aforenan renanȝen þane mæȝe. & after þyssun nim
799weremod & dyle. cnuca to gadere. nim þanne ele seoð
800þa wyrta. wyrma þanne þa fet. & þa handa. wyrce
801þanne clyþan of þisse wyrta. & bynd swyþe to þan
802handan. & to þan fotum & myd swyþe driȝeon handum
803straca ȝeornlice þane innoþ. & æfter þissum unbynd þa
804fet. & þa handa. & smyre hy lange hwile mid þare
805sealfe. & forhabban hyne wyð micele gangas. & nim
806ȝetemsud melu. & bac hym anne cicel of. & nim
807cumin. & merces sæd. & cnede to þan hlafe & syle hym
808etan hnesce æȝere. mid þan hlafe. & hetan pinhnutena
809cyrnles. & amigdalas. & oþera hnutena cyrnlu.
810& wyrce hym blacne briuþ. & forhabbe þa hyne; wyð
811ælc þweald. & ȝif he after. & spiwe sile him drincan
812hluttur ecede ær he eta & after hys mete. Wyð þan
813ylcan. nym betonican swa grene. & gnid hy. on wætera.
814& do þonne sum dæl huniȝes to & sile drincan fæstende
815ane cuppan fulle. Nim eft bettonican þreora scyllange
816ȝewyht. & seoð hy on huniȝe sweþe & stire hy ȝelomlice.
817wyrc þanne swa greate clymppan feowur þa litle
818æceran. & sile hym þan fæstende etan. on wearmum
819wæteran. feowur daȝes ælc dæg= DOEC. Edition: dæ ane clyne. Eft nim
820saluiam ane hand fulle. & cnuca hy swyþe smale. &

page 136

821nim twelf piper corn. & gnind. hy smæle. & nim
822þanne æȝru. & swing ho to gædere. mid þam wyrtum.
823& mid þan pipore. Nim þanne ane clæne panne. &
824hyrste hy mid ele. & þanne hy beon cole ete hy
825þanne fastinde. Nim eft dyles sædes twelf peneȝa
826ȝewiht. & piperes alswa fela & cimenes swa fela & gnid
827hit to duste. nim þanne mintan & seoð hi on wætera
828& do þær to ȝehwæde wyn. drinca þanne he wylle to
829hys bedde. Eft sona ȝif se man spiwan & he ne maȝe
830etan; syle him drincan elenann wyrtrumann. oþþer
831ualerianam leaf. oþþer myllefolyam wyð wyne ȝemengged.
832Eft sona ȝif man sy ȝewanulic ꝥ hyne þyrete.
833nym lubestican nyþewearde. & gnid on wine. & on
834watera & sile hym drincan. Eft sona nim elenam
835& spelter. & seoþ on wine & sile hym drincan. þis ys
836seo selesta drenc. wyð ꝥ broc. & wyð þan ylcam ȝenym.
837hwitcude & alewan. & mirra & gingiferan. & cymen. &
838grind hy eal to gadere. & do huniȝ to. swa fela swa
839þærf sy. Nim þanne linnenne clæð & leȝe þa sealfe
840uppan. byð þanne ofer þane mæȝen. þanne clænsaþ þa
841scealfe þane innoþ. & þa werinysse aweȝ ȝedeð. & þane
842maȝan ȝewyrmþ. Wyþ þan ylcan. nim swefles ehta
843peneȝa ȝewyhta. & cnuca hine smale. nim þanne an
844hrere bræd æȝ. & do hyt an innan. & sile hym etan.
845Eft sona ȝif þu wylt þe werinyssa aweȝ don. of þan
846mann; þanne þat yfel hyne ȝeþreadne hæfð of ðe þurst
847aweȝ adon. Nim hwyt cudu & gyngyfere. & recels. &
848lauwinberiȝean. & cost ælces þissa emfela. nim þanne.
849of oþþrum pyhmentum ane sticcan fulne. & gnid hy
850eal togadere. Nim þanne wateres tweȝen dales. & wines
851þane þriddan dal. meng þanne eall togadere syle him
852drican.
853

page 138

854

AD EMOPTOYCOS. LATINE DICITUR REIECTATIO.

855
856    Ad emoptoycos ꝥ greccas hateð amatostax ꝥ ys on
857ledene ure ȝenemned. reiectatio. & on englisc ys
858haten blod rine. þus him eȝleþ se blod rine. hwilum
859þurh þa nosa hym yrnþ ꝥ blod. hwilum þanne on arsganga
860sitt hyt hym fram yrnaþ. ac þa ealde læces
861sædan. ꝥ þeos þrowung ys ȝeset of feofer þingum; ꝥ
862ys of þan breoste. & of þan maȝan. & of ædran. & of
863þan þearman. Galwenus se læce hyt of hys snotornysse
864þus wrat. Gif hyt on þan breoste byð. oþþer on þan
865maȝan; þanne þurh þane spiþan þu hyt miht ȝecnawen.
866ȝif hyt byþ on þan ædran. oþþer of þare bladre; þu
867miht þurh þane miggan hyt ȝecnawan.
868
869

SI DOLOR & INFIRMITAS SIT IN VISCERIBUS.

870
871    Ȝif hyt byð of þan þerman; þanne myht þu þurh
872þane arsgang hyt ȝecnawan. Þis byð onȝyton on sume
873manne. ꝥ ꝥ blod hym ut of þan heafode ut wylþ. &
874on suma hwilum ꝥ hyt ut sprinþ þur þa twa litlan
875þurlu þa innan þara ceolan beoþ. forþan þa ædran
876beoþ to brocone þa inna þa þurlu beoþ. & hwilun of
877þare ceolan ꝥ blod ut wylþ. hwilum of ȝoman. hwilum
878of þan scearpan banum þe bytweox þan breostan byþ.
879& hwylum of þare lunȝone. hwylum of þan maȝen.
880hwylum of þam innoþe. hwilum of þan lendune. Þis
881ys ꝥ ȝescead þara lacnunge. Ȝif þat blod oþ þan heafode
882wyll. þus þu scealt hyt aȝytan he hwest hefelice.
883& sindriȝ blod he ut racþ. þane ȝif þa adra byþ to
884brocen innan; þan þurlu; & of þan uue dropaþ uppan

page 140

885þa tunga. & of þara tungan hyt. inȝehwyrfþ. & he
886aȝynþ to brecanne þanne to spiwanne. þanne ȝif hyt
887cumþ of þare þrotan. þus þu hyt scealt aȝitan. þanne
888he hwest. þanne smyit hys tunge. & he ut hræþ
889wurmsig blod. & þeo þrutu byð mid sare ȝemenȝed.
890swa swiþe ꝥ he hyt utan ȝefret. ȝif hyt of þan goman.
891butan blode. ꝥ& swiðe ut hreæcþ. þanne to do þu hys
892muþ. & hawa hwæþer hys ceaflas sin toswollene. & he
893eaþelic nan þing forswoligon ne mæȝ. þanne ȝif hyt.
894of þan scearpe bane byð; ꝥ he sarlice hwest; & blod
895ut spiuwþ; & micel blod astyreþ. & ȝif ȝæð hys breost
896beoð ȝesarȝude þanne wite þu ȝewyslice; ꝥ þa adran to
897brocene. þe on þa þurlun synd. ȝesette. þanne ȝif
898þat blod. of þa lungune cymþ; ꝥ aȝyt þu hyt þus.
899Ȝif þat blod beo swyþe read. & clane ut to spiwanne.
900& he mid hwostan hyt ut hræcþ butan alcum sare.
901ȝif þat blod of þan innoþe flowe. ꝥ wyte þu ꝥ sindon
902wunda on þan þearmum. & þanne he to arsganga
903gæþ; þanne ꝥ hym fram gæþ byþ swyþe wyþ blode
904ȝemenȝed. & þanne ȝif hyt byþ. of renys oþþer þan
905lendene þanne cumþ ꝥ blod of þara blæddran. & ꝥ
906he myhþ: byþ sweart. oþþer hwyt oþþer read. forþan
907of yfelre adle becymþ þis þing on þan mann.
908þus þu hyne scealt lacniȝe do hyne on wearme huse.
909& on beorht. & bedde hys bed myd mor secge. oppan
910þara eorþa. & he hyne sceal forhabban wyþ fela þingas.
911þis ys ærest wyþ micele spæce. & wyþ yrsunga. & wyþ
912hamed þing. & fram alce furwerfetum flæsce. & fram
913smyce. & fram alce unȝeþilde. forþan þa addran berstað
914hwila for þan miceles blodes þinȝe þe on þin lichama
915& on addra byþ.
916

page 142

917

JPOCRAS DICIT QUOD QUIDAM PLURES VENAS QUAM ALII
918HABEANT .

919
920    Jpocras se læce atwuwde ꝥ on sumum lichama beoþ
921ma addra þanne on sume. & þe lichama byþ wearmra
922þanne se þe smaran addran & þa swa feawa ann beoþ.
923þanne þe lichama & þa addran beoþ þæs yfelan blodes
924fulle. þanne scealt þu hy læten blod on þan earme.
925ȝif he þara hulde habban. & wyrc him siþþan tweȝen
926firesce clyþan. & bind oþerne betwex þa sculdru. oþerne
927betwoex þa breoste. & syle hym ealra ærest etan ȝebrædne
928swam. & ȝif ꝥ blod ut wealle. oþan heafode.
929þanne cnuca þu swam. & nim wæter & huniȝ & meng
930togadere. & sile hym drincan. Nym þanne ecede &
931huniȝ. an meng to gadere. Nim þanne an feþere. &
932dyppe þar on. & smyra þanne þa stowe mid. Loca hwær
933ꝥ blod utwealle. ȝif þu þa stowe ȝeracen mæȝen. ȝif
934þat blod of þara ceolan ut wealle; nym cole spogiam.
935& swam. & sealt. & cnuca eall to gadere. & bynd
936þanne þane clyþan uppa þa þrotan. & sile hym ærest
937drincan; finul on hluttrum wine. & sile hym etan
938nywe beo blæd. & hym byð sona bet. And ȝif þat
939blod on þara lungane si þanne nim weȝbrædan & cnuca
940hiȝ. & wring þar of ꝥ wos & drinc. Gif hyt byþ of
941þan scearpan bane þa betwex þa broesta byþ; þanne
942nym þu cealde swam. & scealt. & cnuca to gadere.
943nym þanne spongyam & leȝe þa scealfe on uppan. &
944bynd to þan breostan. cnuca þane swam & do hine

page 144

945on watere. & drinca hyne butan sealt & ȝif he þare
946ylde habban þanne læt þu hym blod. & bynd þa scealfe
947to þan breostan þanne.
948
949

ȜIF Ꝥ BLOD OF ÞAN INNOÞE CUMÞ. VIJ'.