Anonymous: Alfred's Orosius (8 648 words)

Text size: − / +

Display options

Display as: HTML / XML / original HC / raw XML

Show source and parameters: yes / no

Line numbers: on / off

Page breaks: on / off

Corpus contents

Sort by: author / title

For more sorting options, please use the search feature.


1B9.2.3

page 58

    
2Ic wene, cwæð Orosius, þæt nan wis mon ne sie, buton he
3genoh geare wite þætte God þone ærestan monn
4ryhtne & godne gesceop, & eal monncynn mid him.
5Ond for þon þe he þæt god forlet þe him geseald wæs, &
6wyrse geceas, hit God siþþan longsumlice wrecende
7wæs, ærest on him selfum, & siþþan on his bearnum
8gind ealne þisne middangeard mid monigfealdum
9brocum & gewinnum, ge eac þas eorþan, þe ealle cwice
10wyhta bi libbað, ealle hiere wæstmbæro he gelytlade.
11Nu we witan þæt ure Dryhten us gesceop; we witon eac þæt
12he ure reccend is, & us mid ryhtlicran lufan
13lufað þonne ænig mon.
14Nu we witon þæt ealle onwealdas from him sindon; we witon
15eac þæt ealle ricu sint from him, for þon
16 ealle onwealdas of rice sindon.
17Nu he þara læssena rica reccend is, hu micle swiþor wene we
18þæt he ofer þa maran sie, þe on swa unmetlican
19onwealdun ricsedon.
20An wæs Babylonicum, þær Ninus ricsade; þæt oðer wæs
21Creca, þær Alexander ricsade; þridda wæs Affricanum,
22þær Ptolome ricsedon; se feorða is Romane, þe
23giet ricsiende sindon.
24þas feower heafodricu sindon on feower endum þyses

page 60


25middangeardes, mid unasecgendlicre Godes tacnunge.
26þæt Babylonicum wæs þæt forme, & on easteweardum; þæt
27æfterre wæs þæt Crecisce, & on norðeweardum;
28þæt þridde wæs þæt Affricanum, & on suðweardum; þæt
29feorþe is Romane, & on westeweardum.
30Babylonisce þæt æreste & Romane þæt siðmeste hie wæron
31swa fæder & sunu, þonne hie heora willan moton wel wealdan.
32þæt Crecisce & þæt Affricanisce wæron swa swa hie him
33hiersumedon, & him underþieded wære.
34þæt ic wille eac gescadwislecor gesecgean, þæt hit mon
35geornor ongietan mæge .
36 Se æresta cyning wæs Ninus haten, swa we ær beforan
37sægden.
38þa hiene mon ofslog, þa feng Sameramis his cwen to þæm
39rice, & getimbrede þa burg Babylonie, to þon
40 þæt heo wære heafod ealra Asiria; & hit fela wintra
41siþþan on þæm stod, oð ðæt Arbatus, Meþa ealdormon,
42Sardanopolum Babylonia cyning ofslog.
43þa wearð Babylonia & Asiria anwald geendad, & gehwearf on
44Meðas.
45On þæm ilcan geare þe þiss wæs, Procos, Numetores fæder,
46ongon ricsian in Italia þæm londe, þær eft
47 Romeburg getimbred wearð.
48Se Procos wæs Numetores fæder & Mulieses, & wæs Siluian
49eam.
50Seo Siluie wæs Romuses modor & Romules, þe Romeburg
51getimbredon.
52ðæt wille ic gecyþan, þæt þa ricu of nanes monnes mihtum
53swa gecræftgade ne wurdon, ne for nanre wyrde
54buton from Godes gestihtunge.
55Ealle stærwriteras secgað þæt Asiria rice æt Ninuse
56begunne, & Romana rice æt Procose begunne.
57From ðæm ærestan geare Ninuses rices oðþæt Babylonia
58burg getimbred wæs, wæron LXIIII wintra; eac of
59ðæm ilcan geare þe Procos ricsade in Italia wæron eac
60swilce LXIIII wintra, ær mon Romeburg getimbrede.
61þy ilcan geare þe Romana rice weaxan ongann ond miclian, on
62Procos dæge þæs cyninges, þy ilcan geare
63gefeoll Babylonia & eall Asiria rice & hiora anwald, æfter
64þæm ðe mon heora cyning ofslog Sardanopolum.
65 Siþþan hæfdon Caldei þa lond gebun on freodome, þe nihst
66þære byrig wæron,

page 62


67þeh þe Mæðe hæfden þone
68 anwald ofer hie, oðþæt Cirus, Persea cyning, ricsian
69ongann, & ealle Babylonia aweste, & ealle Asirie
70& ealle Mæþe on Persa anwald gedyde.
71þæt þa swa gelomp, ðætte on þære ilcan tide þe
72Babylonia ðiowdome onfeng from Ciruse ðæm cyninge, þætte
73Roma aliesed wearð of þeowdome þara unryhtwisestana
74cyninga & þara ofermodgestana, þe mon hæt
75Tarcuinie; & ða ðæt eastrice in Asiria gefeoll, þa eac
76þæt westrice in Roma aras.
77Giet scæl ic, cwæð Orosius, monigfealdlecor sprecan wiþ
78þa þe secgað þæt þa anwaldas sien of wyrda
79mægenum gewordene, nales of Godes gestihtunge, hu emnlice hit
80gelomp ymb ðas tu heofodricu, Asiria
81& Romana, swa swa we ær sægdon, þætte Ninus ricsade on
82ðon eastrice LII wintra, & æfter him his cwen
83Sameramis XLII wintra, & on middeweardum hire rice hio
84getimbrede Babylonia þa burg.
85From þæm geare þe heo getimbred wearð, wæs hire anwald M
86wintra & C & LX & folnæh feower, ær hio hiere
87anwaldes benumen wurde & beswicen from Arbate hiere agnum
88ealdormenn & Meþa cyninge; þeh þe siðþan
89ymbe þa burg lytle hwile freodom wære buton onwalde,
90swa we ær sægdon, from Caldei þæm leodum.
91Swa eac swilce wearð Romeburg ymb M wintra & C & LX & folneah
92feower, þætte Alrica hiere ealdormon
93& Gotona cyning hiere onwaldes hie beniman woldon; & heo
94hwæðere onwealg on hiere onwalde æfter þurhwunade.
95þeh þe ægþer þissa burga þurh Godes diegelnessa þus
96getacnod wurde: ærest Babylonia þurh hiere agenne
97ealdormon, þa he hiere cyning beswac; swa eac Roma, þa hi
98hiere agen ealdormonn & Gotona cyning
99hiere anwaldes beniman woldon, hit þeh God for heora
100cristendome ne geþafode, naþer ne for heora caseras
101ne for heora selfra, ac hie nugiet ricsiende sindon
102ægþer ge mid hiera cristendome ge mid hiora
103anwalde ge mid hiera caserum.
104þis ic sprece nu for ðæm þe ic wolde þæt þa ongeaten,
105þe þa tida ures cristendomes leahtriað, hwelc
106 mildsung siþþan wæs, siþþan se cristendom wæs; & hu
107monigfeald wolbærnes ðære worulde ær þæm wæs;
108& eac þæt hie oncnewen hu

page 64


109gelimplice ure God on þæm ærran
110tidum þa anwaldas & þa ricu sette, se ilca
111se þe giet settende is & wendende ælce onwaldas & ælc
112rice to his willan.
113Hu gelice onginn þa twa byrg hæfdon, & hu gelice heora dagas
114wæron, ægðer ge on ðæm gode ge on ðæm
115 yfele.
116Ac hiora anwalda endas wæron swiþe ungelice; for þon þe
117Babylonie mid monigfealdum unryhtum & firenlustum
118mid heora cyninge buton ælcre hreowe libbende wæran,
119þæt hie hit na gebetan noldan, ær þon hie
120God mid þæm mæstan bismere geeaðmedde, þa he hie
121ægðres benam ge heora cyninges ge heora anwaldes;
122ac Romane mid hiora cristnan cyninge Gode þowiende wæron,
123þætte he him for þæm ægþres geuþe, ge
124hiora cyninges ge heora anwaldes.
125For þæm magan hiora spræce gemetgian þa þe þæs
126cristendomes wiþerflitan sint, gif hie gemunan willað
127hiora ieldrena unclænnessa, & heora wolgewinna, & hiora
128monigfealdan unsibbe, & hiora unmiltsunge
129 þe hie to gode hæfdon, ge eac him selfum betweonum; ðæt
130hie nane mildheortnesse þurhteon ne mehtan,
131ær þæm him seo bot of ðæm cristendome com, þe hie nu
132swiþost tælað.
133Ymb feower hunde wintra & ymb feowertig þæs þe Troia Creca
134burg awested wæs, wearð Romeburg getimbred
135from twam gebroðrum, Remuse & Romuluse.
136& raðe æfter Romulus hiora anginn geunclænsade mid his
137broðor slege, & eac siþþan mid his hiwunge &
138 his geferena: hwelce bisena he ðær stellende wæs, mid
139þæm þe hie bædon Sabini þa burgware þætte hi
140 him geuðen hiora dohtra him to wifum to habbanne, & hie him
141þara bena forwierndon.
142Hi swaþeah heora unðances mid swicdome hie begeaton, mid
143þæm þe hie bædon þæt hie him fylstan mosten
144ðæt hie hiera godum þe ieð blotan mehten: þa hie him
145þæs getygðedon, þa hæfdon hi him to wifum, &
146 heora fæderum eft agiefan noldon.
147Ymb þæt wearð þæt mæste gewinn monig gear, oð hie
148fornæh mid ealle forslægene & forwordene wæron on
149 ægþere healfe, þæt hie mid nanum þinge ne mehton
150gesemede weroþanweorþan, ær þara Romana wif mid heora

page 66


151cildum iernende wæron gemong ðæm gefeohtum, & heora fæderum
152wæron to fotum feallende, & biddende þæt
153hie for þara cilda lufan þæs gewinnes sumne ende gedyden.
154Swa weorðlice & swa mildelice wæs Romeburg on fruman
155gehalgod, mid broðor blode, & mid sweora, & mid
156Romuluses eame Numetores, þone he eac ofslog, ða he cyning
157wæs, & him self siþþan to ðæm rice feng.
158þuss gebletsade Romulus Romana rice on fruman: mid his
159broðor blode þone weall, & mid þara sweora blode
160þa ciricean, & mid his eames blode þæt rice.
161Ond siþþan his agenne sweor to deaðe beswac, þa he hiene
162to him aspon, & him gehet ðæt he his rice
163wið hiene dælan wolde, & hiene under ðæm ofslog.
164He þa Romulus æfter þiosan underfeng Cirinensa gewinn þara
165burgwarana, for þon þe he þagiet lytel landrice
166hæfde buton þære byrig anre, for þon þe Romulus &
167ealle Romware oþerum folcum unweorðe wæran,
168for þon ðe hie on cnihthade wæron oþerra manna
169niedlingas.
170þa hie ða hæfdon Cirinen þa burg ymbseten, & ðær
171micelne hungor þoliende wæron, þa gecwædan hie þæt
172him leofre wære þæt hie on ðæm iermþum heora lif
173geendodon þonne hie ðæt gewinn forleten, oððe frið
174genamen.
175Hie ðær þa winnende wæron oð hie þa burg abræcon, &
176æfter þæm wið þa londleode on ælce healfe
177unablinnendlice winnende wæron, oð hie ðærymbutan hæfdon
178monega byrig begietena.
179Ac þa cyningas þe æfter Romuluse ricsedon wæron forcuðran
180& eargran þonne he wære, & þæm folcum laðran
181& ungetæsran, oð þætte Tarcuinius, ðe we ær ymbe
182sædon, þe hira eallra fracoþast wæs, ægþer ge
183 eargast, ge wrænast, ge ofermodgast, ealra þara Romana wif
184ða þe he mehte he to geligre geniedde,
185 & his suna geþafode þæt he læg mid Latinus wife,
186Lucrettie hatte, Brutuses sweostor, þa heo on firde
187wæron, ðeh þe hie Romana bremuste wæron to ðæm
188cyninge.
189Heo ða Lucretie hi selfe for þæm acwealde.
190ða þæt Latinus hiere wer geascade, & Brutus hiere broðor,
191þa forleton hie ða firde þe hie bewitan sceoldan,
192& þa hie ham comon, þa adræfdon hie ægðer ge
193þone cyning, ge his sunu, ge ealle þa þe þær

page 68


194cynecynnes wæron of þy rice mid ealle.
195Him ða Romane æfter þæm ladteowas gesetton, þe hie
196consulas heton, þæt heora rice heolde an gear an
197 monn.
198æfter þæm þe Romeburg getimbred wæs II hunde wintrum &
199IIII, þætte Brutus wæs se forma consul.
200Romulus heora forma cyning & Brutus heora forma consul wurdon
201emnreðe.
202Romulus slog his broðor, & his eam, & his sweor.
203Brutus slog his V suna & his wifes twegen broðor, for þon
204þe hie spræcon ðæt hit betere wære þætte Romane
205eft heora cynecynne onfengen, swa hie ær hæfdon; for
206þæm he hie het gebindan, & beforan eallum
207þæm folce mid besman swingan, & siþþan mid æxsum heora
208heafda of aceorfan.
209Tarcuinius þa , ðe ær Romana cyning wæs, aspon Tuscea
210cyning him on fultum, Porsenna wæs haten, þæt
211 he ðe ieð mehte winnan wið Brutuse & wið eallum Romanum.
212He ða Brutus gecwæð anwig wið þone cyning ymb heora
213feondscipe; ac him Tarcuinius oðerne ðegn ongean
214sende, Arrunses sunu ðæs ofermodgan, & heora þær ægðer
215oðerne ofslog.
216æfter þæm Porsenna & Tarcuinius þa cyningas ymbsæton
217Romeburg, & hie eac begeaton, þær Mutius nære,
218 an monn of ðære byrig: he hi mid his wordum geegsade.
219ða hie hiene gefengon, ða pinedon hie hiene mid þæm þæt
220hie his hand forbærndon, anne finger & anne,
221& hiene secgan heton, hu fela þæra manna wære þe wið
222þæm cyninge Tarcuinie swiðost wiðsacen hæfde.
223þa he ðæt secgean nolde, þa acsedon hie hine hu fela þær
224swelcerra manna wære swelce he wæs.
225þa sægde he him ðæt ðær fela þara monna wære , &
226eac gesworen hæfdon ðæt hie oþer forleosan woldon,
227 oþþe hira agen lif, oþþe Porsennes þæs cyninges.
228þa þæt þa Porsenna gehierde, he ðæt setl & þæt gewin
229mid ealle forlet, þe he ær þreo winter dreogende wæs.
230æfter þæm wæs þæt Sabinisce gewinn, & him Romane þæt

page 70


231swiðe ondrædende wæron, & him gesetton hirran
232 ladteow þonne hiera consul wære, þone ðe hie tictatores
233heton, & hie mid þæm tictatore micelne sige hæfdon.
234æfter þæm Romane betux him selfum, þa rican menn & þa
235earmran, micel gewinn upahofon, & him ðæt to
236longsumere wrace come, þær hie ðe raðor gesemed ne wurden.
237On þæm dagum wæron þa mæstan ungetina on Romanum, ægðer
238ge on hungre ge on moncwealme, under þæm twæm
239consulum, Tita & Publia hatton.
240& hie heora gefeohta þa hwile hie gerestan, þeh hie þæs
241hungres & þæs moncwealmes ne mehte, ac þa monigfealdan
242iermþo þa werigan burg swiþe brociende wæran.
243ær ðæm þe seo wol geendod wære, Ueigentes & Etrusci þa
244leode wið Romanum gewinn up ahofon, & wið þæm
245twæm consulum, Marcuse & Grease.
246& þa Romane him ongean foran, & him betweonum aþas gesworan
247þæt hiera nan nolde eft eard gesecan buton hie sige hæfden.
248þær wæron Romane swa swiþe forslægene, þeh hie sige
249hæfden, þæt heora an consul þe him to lafe wearð
250forsoc þone triumhpan, þe him mon ongean brohte þa he
251hamweard wæs, & sæde þæt hie hæfden bet gewyrht
252þæt him mon mid heafe ongean come þonne mid
253triumphan.
254þæt hie triumphan heton, þæt wæs þonne hie hwelc folc
255mid gefeohte ofercumen hæfdon, þonne wæs heora
256þeaw þæt sceoldon ealle hiera senatus cuman ongean heora
257consulas æfter þæm gefeohte, siex mila from
258ðære byrig, mid crætwæne, mid golde & mid gimstanum
259gefrætwedum, & hie sceoldon bringan feowerfetes
260twa hwit.
261þonne hie hamweard foran, þonne sceoldon hiera senatus ridan
262on crætwænum wiðæftan þæm consulum, &
263þa menn beforan him drifan gebundene þe þær gefongene
264wæron, ðæt heora mærþa sceoldon þy þrymlicran
265 beon.
266Ac þonne hie hwelc folc buton gefeohte on heora geweald
267genieddon, þonne hie hamweard wæron, þonne
268sceolde him man bringan ongean of þære byrig crætwæn, se
269wæs mid siolfre gegiered, & ælces cynnes feowerfetes
270feos an, hiora consulum to mærþe.
271þæt wæs þonne triumpheum.
272Romulus gesette ærest monna senatum: ðæt wæs, an hund

page 72


273monna, þeh heora æfter fyrste wære þreo hund.
274þa wæron simbel binnan Romebyrg wuniende, to þon þæt hie
275heora rædþeahteras wæron, & consulas setton,
276& þæt ealle Romane him hirsumeden, & þæt hie bewisten
277eal þæt licgende feoh under anum hrofe þæt
278 hie begeaton oþþe on gafole oþþe on hergiunga, þæt hie
279hit siþþan mehten him eallum gemænelice to
280nytte gedon, þæm þe þær buton þeowdome wæron.
281þa consulas þe on ðæm dagum þæt Sabinisce gewinn
282underfengon, þe mon het eall hiera cynn Fabiane, for
283þon hit ealra Romana ænlicost wæs & cræftegast.
284Nu giet todæge hit is on leoðum sungen hwelcne demm hie
285Romanum gefeollan.
286Eac þæm monega ea sindon be noman nemnede for þæm
287gefeohte, & eac þa geata þe hie ut of Romebyrig
288to þæm gefeohte ferdon him mon ascop þa noman þe hie giet
289habbað.
290æfter þæm Romane curon III hund cempena & siex, þæt
291sceolde to anwige gangan wið swa fela Sabina, &
292 getruwedon þæt hie mid hiera cræftum sceolden sige
293gefeohtan.
294Ac Sabini mid heora searwum hie ealle þær ofslogon buton
295anum, se þæt laðspel æt ham gebodade.
296Næs na on Romanum anum, ac swa hit an scopleoðum sungen is
297þæt gind ealne middangeard wære caru & gewin & ege.
298Cirus, Persa cyning, þe we ær beforan sægdon, þa hwile ðe
299Sabini & Romane wunnon on þæm westdæle, þa
300hwile wonn he ægþer ge on Sciþþie ge on Indie, oþ he
301hæfde mæst ealne þone eastdæl awest; & æfter
302 ðæm fird gelædde to Babylonia, þe þa welegre wæs þonne
303ænigu oþeru burg.
304Ac hiene Gandes seo ea þæs oferfæreldes longe gelette,
305for þæm þe þær scipa næron: þæt is ealra ferscra
306wætera mæst buton Eufrate.
307þa gebeotode an his ðegna þæt he mid sunde þa ea
308oferfaran wolde, mid twam tyncenum; ac hiene se stream fordraf.
309ða gebeotode Cirus ðæt he his ðegn on hire swa gewrecan
310wolde, þa he swa grom wearð on his mode & wiþ
311þa ea gebolgen, þæt hie mehte wifmon be hiere cneowe
312oferwadan, þær heo ær wæs nigon mila brad þonne
313heo fledu wæs.
314He þæt mid dædum

page 74


315gelæste, & hie upp forlet an feower hund
316ea & on LX, & siþþan mid his firde þær ofer for.
317& æfter þæm Eufrate þa ea, seo is mæst eallra ferscra
318wætera, & is irnende þurh middewearde Babylonia
319burg, he hie eac mid gedelfe on monige ea upp forlet, &
320siþþan mid eallum his folce on ðære ea gong
321on þa burg færende wæs, & hie gerahte.
322Swa ungeliefedlic is ænigum menn þæt to gesecgenne, hu
323ænig mon mehte swelce burg gewyrcan swelce sio
324wæs, oðþe eft abrecan.
325Membrað se ent angan ærest timbran Babylonia, & Ninus se
326cyning æfter him; & Sameramis his cwen hie
327 geendade æfter him on middeweardum hiere rice.
328Seo burg wæs getimbred an fildum lande & on swiþe emnum, &
329heo wæs swiþe fæger an to locianne; & heo
330is swiþe ryhte feowerscyte; & þæs wealles micelness &
331fæstness is ungeliefedlic to secgenne: þæt
332is, þæt he is L elna brad, & II hund elna heah, & his
333ymbgong is hundseofontig mila & seofeða dæl anre
334mile, & he is geworht of tigelan & of eorðtyrewan, &
335ymbutan þone weall is se mæsta dic, on þæm
336 is iernende se ungefoglecesta stream; & wiðutan þæm dice
337is geworht twegea elna heah weall, & bufan
338ðæm maran wealle ofer ealne þone ymbgong he is mid
339stænenum wighusum beworht.
340Seo ilce burg Babylonia, seo ðe mæst wæs & ærest ealra
341burga, seo is nu læst & westast.
342Nu seo burg swelc is, þe ær wæs ealra weorca fæstast &
343wunderlecast & mærast, gelice & heo wære to
344bisene asteald eallum middangearde, & eac swelce heo self
345sprecende sie to eallum moncynne, & cweþe:
346Nu ic þuss gehroren eam & aweg gewiten, hwæt, ge magan on
347me ongietan & oncnawan þæt ge nanuht mid
348eow nabbað fæstes ne stronges þætte þurhwunigean mæge.
349On ðæm dagum þe Cirus Persa cyning Babylonia abræc, ða
350wæs Croesus se liþa cyning mid firde gefaren
351 Babylonium to fultume; ac þa he wiste þæt hie him on nanum
352fultome beon ne mæhte, & þæt seo burg abrocen
353wæs, he him hamweard ferde to his agnum rice.
354& him Cirus wæs æfterfylgende, oþ he hiene gefeng, &
355ofslog.
356Ond nu ure Cristne Roma bespricð þæt hiere weallas for
357ealdunge brosnien, nales na for þæm þe hio
358mid forheriunge swa gebismrad wære swa Babylonia

page 76


359wæs; ac heo
360for hiere cristendome nugiet is gescild,
361ðæt ægþer ge hio self ge hiere anweald is ma hreosende
362for ealddome þonne of æniges cyninges niede.
363æfter þæm Cirus gelædde fird on Sciþþie, & him ðær an
364giong cyning mid firde ongean for, & his modor mid him Damaris.
365þa Cirus for ofer þæt londgemære, ofer þa ea þe hatte
366Araxis, him þær se gionga cyning þæs oferfæreldes
367forwiernan mehte; ac he for þæm nolde þy he mid his
368folce getruwade ðæt he hiene beswican mehte,
369siþþan he binnan ðæm gemære wære, & wicstowa name.
370Ac þa Cirus geahsade þæt hiene se gionga cyning þær
371secean wolde, & eac þæt þæm folce seldsiene & uncuðe
372wæron wines dryncas, he for þæm of ðære wicstowe
373afor on ane digle stowe, & þær beæftan forlet
374eall þæt þær liðes wæs & swetes; þæt þa se gionga
375cyning swiðor micle wenende wæs þæt hie þonon fleonde
376wæren þonne hie ænigne swicdom cyþan dorsten.
377þa hie hit þær swa æmenne metton, hie ðær þa mid
378micelre bliðnesse buton gemetgunge þæt win drincende
379wæron, oð hi heora selfra lytel geweald hæfdon.
380He þa Cirus hie þær besyrede & mid ealle ofslog; & siþþan
381wæs farende þær ðæs cyninges modor mid þæm
382twæm dælum þæs folces wuniende wæs, þa he þone
383ðriddan dæl mid ðæm cyninge beswicen hæfde.
384Hio þa seo cwen Dameris mid micelre gnornunge ymb þæs
385cyninges slege hiere suna þencende wæs, hu heo
386hit gewrecan mehte; & þæt eac mid dædum gelæste, & hier
387folc on tu todælde, ægþer ge wifmen ge wæpnedmen,
388for þon þe þær wifmenn feohtað swa same swa
389wæpnedmen.
390Hio mid þæm healfan dæle beforan þæm cyninge farende
391wæs, swelce heo fleonde wære, oð hio hiene gelædde
392on an micel slæd, & se healfa dæl wæs Ciruse
393æfterfylgende.
394þær wearþ Cirus ofslægen, & twa þusend monna mid him.
395Seo cwen het þa ðæm cyninge þæt heafod of aceorfan, &
396beweorpan on anne cylle, se wæs afylled monnes
397blodes, & þus cwæð: þu þe þyrstende wære monnes
398blodes XXX wintra, drync nu þine fylle.

page 78


399æfter þæm þe Romeburg getimbred wæs twa hunde wintra &
400IIIIX, þætte Cambisis feng to Persa rice, Ciruses
401sunu, se, mid þon þe he Egypte oferwon, gedyde þæt
402nan hæþen cyning ær gedon ne dorste, þæt
403wæs þæt he heora godgieldum eallum wiðsoc, & hie æfter
404þæm mid ealle towearp.
405æfter him ricsade Darius, se awende ealle Asirię & Caldei
406eft to Perseum, þe ær from him gebogene wæron.
407æfter þæm he wonn on Sciþþie, ægþer ge for Ciruses
408slege þæs cyninges, his mæges, ge eac for þæm þe
409 him mon ðær wifes forwiernde.
410 His heres wæs seofon hund þusenda, þa he on Sciðþie for.
411Hwæþere ða Sciþþie noldon hiene gesecan to folcgefeohte,
412ac þonne hie gind þæt lond tofarene wæron,
413 hie þonne hie floccmælum slogan.
414þa wæron ða Perse mid þæm swiþe geegsade, & eac ondredon
415þæt mon þa brycge forwyrcan wolde þe æt þæm
416gemære wæs, þæt hie siþþan nysten hu hie þonan comen.
417He þa se cyning, æfter ðæm þe his folc swiþe forslægen
418wæs, þær forlet hundeahtatig þusenda beæftan
419 him, þæt hie ðær þagiet leng winnan sceoldon, & he self
420þonan gewat on þa læssan Asiam, & hie forhergeade;
421& siþþan on Mæcedoniam, & on Ionas Creca leode, &
422þa hie butu oferhergeade; & for siððan firr
423an Crecas, & gewin upp ahof wið Athenienses, for þæm
424hie Mæcedoniam on fultume wæron.
425Sona swa Atheniense wiston þæt Darius hie mid gefeohte
426secan wolde, hie acuron endlefan þusend monna,
427& him ongean foran, & þone cyning æt ðære dune metton
428þe mon hætt Morotthonie .
429Heora ladteow wæs haten Htesseus; se wæs mid his dædum
430snelra þonne he mægenes hæfde; se geworhte micelne
431dom on ðæm gefeohte.
432þa wearð tu hund þusenda Persea ofslægen, & þa oþre
433gefliemed.
434Ða he eft hæfde fird gegaderod on Perseum, & þæt wrecan
435þohte, þa gefor he.

436B9.2.4

page 102

    
437æfter þæm þe Romeburg getimbred wæs III hund wintra &
438LXXXIII, þa þa Laucius, þe oþre noman wæs haten
439Genutius, & Quintus, þe oþre noman wæs haten Serfilius,
440ða hie wæron consulas on Rome, gewearð se
441micla moncwealm on þæm londe: na, swa hit gewuna is, of
442untidlican gewideran, þæt is, of wætum sumerum,
443& of drygum wintrum, & of reðre lenctenhæte, & mid
444ungemætre hærfestwætan & æfterhæþan; ac an
445wind com of Calabria wealde, & se wol mid þæm winde.
446þes moncwealm wæs on Romanum full II gear ofer ealle menn
447gelice, þeh þe sume deade wæron, sume uneaþe
448gedrycnede aweg coman; oþ þæt heora biscepas sædon
449þæt heora godas bædon þæt him man worhte anfiteatra,
450þæt mon mehte þone hæðeniscan plegan þærinne
451don, & hiora diofolgield, þæt wæron openlice
452ealle unclænnessa.
453Her me magon nu, cwæð Orosius, þa geondwyrdon þe þæs
454cristendomes wiðerflitan sint, hu heora godas
455 þurh heora blotunge & þurh hiera diofolgield þæs
456monncwealmes gehulpon, buton þæt hie ne angeatan
457mid hwelcum scinncræfte & mid hwelcum lotwrence hit deofla
458dydon, næs na se soða God, ðæt hie mid þy
459yfele þa menn swenctan, to ðon þæt hie geliefdon heora
460ofrunga & heora deofolgieldum, & þæt hie þonan
461mosten to þæm sawlum becuman, & þæt hie hie
462mosten tawian mid þære mæstan bismrunge æt heora
463anfiteatra.
464þa wæron unarimede, & me nu monigfeald to secganne, for þon
465þu, fæder Agustinus, hie hæfst on þinum
466 bocum sweotole gesæd; & ic gehwam wille þærto tæcan þe
467hiene his lyst ma to witanne.
468æfter þeosan on þæm ilcan geare tohlad seo eorþe binnan
469Romebyrig.
470þa sædon heora biscepas eft þæt heora godas bædan þæt
471him mon sealde ænne cucne mon, þa him þuhte þæt
472heo heora deadra to lyt hæfden.
473& seo eorþe swa giniende bad, oþ þæt Marcus, þe oþre
474noman hatte Curtius, mid horse & mid wæpnum þæroninnan
475besceat; & hio siþþan togædre behlad.

page 104


476æfter þæm þe Romeburg getimbred wæs III hund wintra &
477LXXXVIII, þætte Gallie oferhergedan Romana lond
478oð IIII mila to ðære byrig, & þa burg mehton eaðe
479begitan gif hie þær ne gewicadon; for þon Romane
480wæron swa forhte & swa æmode, þæt hie ne wendon þæt
481hie þa burg bewerian mehton.
482Ac þæs on morgenne Titus heora ladteow, þe oðre noman wæs
483haten Quintius, hie mid firde gesohte.
484þær gefeaht Mallius anwig, þe oðre noman wæs haten
485Tarcwatus, wið anne Galliscne monn, & hiene ofslog;
486& Titus Cuintius þa oðre sume gefliemde sume ofslog.
487Be þæm mon mehte ongietan hwæt ðær ofslagen wæs, þa
488heora fela ðusenda gefongen wæs.
489æfter þæm þe Romeburg getimbred wæs IIII hunde wintra &
490II, ðætte Cartaina þære burge ærendracan comon
491to Rome, & him gebudon þæt hie frið him betweonum
492hæfden, for þon hie on an FOR THE EMENDATION MS.
493READS he nan
land þa winnende wæron,
494þæt wæs on Benefente.
495Mid þæm þe þa ærendracan to Rome comon, þa com eac mid
496him seo ofermæte heardsælnesse & monegra ðeoda
497iermþa, seo longe æfter þæm weaxende wæs, swa hit
498heofones tungul on þæm tidun cyþende wæron, þæt
499hit wæs niht oð midne dæg, & on sumre tide hit hagalade
500stanum ofer ealle Romane.
501On þæm dagum wæs Alexander geboren on Crecum swa swa an
502micel yst come ofer ealne middangeard.
503& Ocus, Persa cyning, þone mon oþere noman het Artecsersis,
504æfter þæm þe he Egyptum forhergede, he
505gefor siþþan on Iudana lond, & hiera fela forhergeade;
506siþþan on Ircaniam þæm londe he heora swiðe
507 fela gesette wið þone sæ þe mon Caspia hætt, & hie þær
508gesetene sint giet oð þisne dæg mid bradum
509folcum, on ðæm tohopan þæt hie sume siðe God þonan ado
510to heora agnum lande.
511Siþþan Artecsersis abræc Sidonem, Fenitia burg, seo wæs
512þa welegast on ðæm dagum.

page 106


513æfter þæm Romane angunnan þæt Somniticum gewinn ymbe
514Campena land.
515Hie þa longe & oftrædlice ymb þæt fuhton on hweorfendum
516sigum.
517þa getugon Somnite him on fultum Pirrusan Epira cyning, þone
518mæstan feond Romanum.
519þæt gewinn wearð hwæðre sume hwile gestilled, for þon
520Punici wið Romane winnan angunnan.
521Siþþan þæt gewin angunnen wæs, gif ænig mon sie, cwæð
522Orosius, þe on gewritun findan mæge þæt Ianas
523 dura siþþan belocen wurde buton anum geare, & þæt wæs
524for þæm þe Romane eallne þone gear an monncwealme
525lægan, ær eft Octauianus dæge þæs caseres.
526þæt hus hæfdon Romane to ðæm anum tacne geworht þæt on
527swelce healfe swelce hie þonne winnende beon
528 woldan, swa suþ, swa norþ, swa east, swa west, þonne
529andydan hie þa duru þe on þa healfe open wæs,
530 þæt hie be þæm wiston hwider hie sceoldon.
531& mið þæm þe hie þara dura hwelce opene gesawon, þonne
532tugon hie heora hrægl bufan cneow, & giredon
533 hie to wige; & be þæm wiston þæt hie wið sum folc frið
534ne hæfdon.
535& þonne hie frið hæfdon, þonne wæron ealle þa dura
536betyneda, & hie leton hiera hrægl ofdune to fotum.
537Ac þa þa Octauianus se casere to rice feng, þa wurdon Ianas
538dura betyneda, & wearð sibb & friþ ofer
539 ealne middangeard.
540æfter þæm þe Perse frið genaman wið Romanum siþþan
541gelicade eallum folcum þæt hie Romanum underþieded
542wære, & hiora æ to behealdanne; & swa swiþe þone frið
543lufedon þæt him leofre wæs þæt hie Romanisce
544cyningas hæfden þonne of heora agnum cynne.
545On þæm wæs sweotole getacnod þæt nan eorþlic man ne
546mehte swelce lufe & swelce sibbe ofer eallne middangeard
547gedon swelce þa wæs, ac heo for þæm wæs þe
548Crist on þæm dagum geboren wæs, þe sibb is heofonwara
549& eorðwara.
550þæt eac Octauianus sweotole getacnade, þa þa Romane him
551woldon ofrian swa heora gewuna wæs, & sædon
552 þæt sio sibb of his mihte wære; ac he ægðer fleah ge þa
553dæd ge þa sægene, & eac self sæde þæt seo
554dæd his nære, ne eac beon ne mehte nanes eorðlices monnes,
555þætte ealre worolde

page 108


556swelce sibbe bringan
557 mehte, þætte twa þeoda ær habban ne mehton, ne, ðætte
558læsse wæs, twa gemægþa.
559æfter þæm þe Romeburg getimbred wæs IIII hunde wintrum &
560VIII, gewearð þætte Romane & Latine wunnon.
561On þæm forman gefeohte wearð Romane consul ofslagen
562Mallius, þe oðre noman wæs haten Tarcuatus.
563& heora oþer consul, þe mon Detius hett, & oðre noman Mure,
564his agenne sunu TORONTO CORPUS: sunn ofslog, for þon he
565oferbræc heora gecwedrædenne, þæt wæs þæt hie
566hæfdon gecweden þæt hie ealle emlice on Latine tengden.
567Ac þær an ut asceat of Latina weorode, & anwiges bæd, & him
568ðæs consules sunu ongean com, & hiene þær ofslog.
569For þæm gylte hiene eft hett his fæder ofslean.
570For þæm slege noldan Romane brengan þæm consule þone
571triumphan, þe heora gewuna wæs, þeh he sige hæfde.
572On ðæm æfterran geare þæs, Minutia hatte an wifmon, þe
573on heora wisan sceolde nunne beon.
574Seo hæfde gehaten heora gydenne Dianan þæt heo wolde hiere
575lif on fæmnhade alibban.
576þa forlæg heo hie sona .
577Hie þa Romane for þæm gylte þe heo hiere beot aleag, swa
578cuce on eorþan bedulfan, & nugiet to dæge
579þæm gylte to tacne mon hætt ðæt lond Manfeld þær hie
580mon byrgde.
581Raþe æfter þæm on þara twegea consula dæge, Claudius,
582þe oðre noman hatte Marcellus, & Ualerius, þe
583 oðre noman hatte Flaccus, þa gewearð hit, þeh hit me
584scondlic sie, cwæð Orosius, þætte sume Romana
585 wif on swelcum scinlace wurdon, & on swelcum wodan dreame,
586þæt hie woldon ælcne mon, ge wif ge wæpned,
587þara þe hie mehton, mid atre acwellan, & hit on mete
588oþþe on drynce to geþicgenne gesellan.
589& þæt longe donde wæron ær þæt folc wiste hwonan þæt
590yfel come, buton þæt hie sædon þæt hit ufane of
591ðære lyfte come, ær þon hit þurh ænne þeowne mon
592geypped wearð.
593þa wæron ealle þa wif beforan Romana witan gelaðede; þara
594wæs III hund & hundeahtatig.

page 110


595& þær wæron geniedde þæt hie þæt ilce þigedan
596þæt hie ær oþrum sealdon, þæt hie þærryhte deade
597wæron beforan eallum þæm monnum.
598æfter þæm þe Romeburg getimbred wæs IIII hund wintra &
599XXII, Alexander, Epirotarum cyning, þæs maran
600Alexandres eam, he mid eallum his mægene wið Romane winnan
601angan, & æt Somnite gemære & Romana gesæt,
602& þa nihstan landleode on ægþere healfe him on fultum
603geteah, oþ Somnite him gefuhton wið, & þone cyning ofslogon.
604Nu ic þyses Alexandres her gemyndgade, cwæð Orosius, nu ic
605wille eac þæs maran Alexandres gemunende
606 beon, þæs oþres nefan, þeh ic ymbe Romana gewin on þæm
607gearrime forð ofer þæt geteled hæbbe.
608Ic sceal hwæðre eft gewendan þæt ic hwelcnehugu dæl
609gesecge Alexandres dæda; & hu Philippus his fæder
610IIII hund wintrum æfter þæm þe Romeburg getimbred
611wæs, he feng to Mæcedonia rice on Crecum, & þæt
612hæfde XXV wintra, & binnan þæm gearum he geeode ealle
613þa cynericu þe on Crecum wæron.
614An wæs Ahteniense, oþer wæs Thebane, III wæs Thesali, IIII
615wæs Læcedemonie, V Focenses, VI Mesi, VII
616Macedonie, þæt he ærest hæfde.
617Philippus þa he cniht wæs, wæs Thebanum to gisle geseald,
618Paminunde, þæm strongan cyninge & þæm gelæredestan
619philosophe, from his agnum breþer Alexandre, þe
620Læcedemonia rice þa hæfde, & mid him gelæred
621wearð on þam þrim gearum þa he ðær wæs.
622þa wearð Alexander ofslagen his broðor from his agenre
623meder, þeh heo hiere oþerne sunu eac ær ofsloge
624for hiere geligernesse; & heo wæs Philippuses
625steopmodor .
626þa feng Philippus to Mæcedonia rice, & hit ealle hwile on
627miclan pleo & on miclan earfeþan hæfde, þæt
628ægþer ge him mon utane of oðrum londum an wann, ge eac
629þæt his agen folc ymbe his feorh sierede,
630 þæt him þa æt nihstan leofre wæs þæt he ute wunne
631þonne he æt ham wære.
632His forme gefeoht wæs wið Atheniense, & hie oferwonn; &
633æfter þæm wið Hiliricos, þe we Pulgare hatað,
634& heora monig ðusend ofslog, & heora mæstan

page 112


635burg geeode,
636Larisan.
637& siþþan on Thesali he þæt gewinn swiþost dyde for þære
638gewilnunge þe he wolde hi him on fultum geteon
639for heora wigcræfte, for þon hie cuþon on horsum ealra
640folca feohtan betst & ærest.
641Hie þa ægðer ge for his ege ge for his olecunge him to
642gecierdon.
643He þa gegaderade mid heora fultume & mid his agene ægþer ge
644ridendra ge gongendra unoferwinnendlicne here.
645æfter þæm þe Philippus hæfde Atheniense & Thesali him
646underðieded, he begeat Arues dohtor him to wife,
647Malosorum cyninges, Olimphiade wæs hatenu.
648Arues wende þæt he his rice gemiclian sceolde þa he his
649dohtor Philippuse sealde.
650Ac he hiene on ðære wenunge geband, & him ðæt an genam
651þæt he self hæfde, & hiene siþþan forsende oþ
652he his lif forlet.
653æfter þæm Philippus feaht on Thona þa burg, on Thebana
654rice; & him ðær wearþ oþer eage mid anre flan ut ascoten.
655He hwæðre þa burg gewann, & eall þæt moncynn acwealde
656þæt he ðærinne mette.
657& æfter þæm mid searewan he geeode eall Creca folc, for
658þon heora gewuna wæs þæt hie woldon of ælcerre
659byrig him self anwald habban, & nan oðerre underþied
660beon, ac wæron him swa betweonum winnende.
661þa bædan hie Philippus æst of anre byrig, þonne of
662oþerre, þæt hie him on fultume wære wiþ þa þe him
663on wunnon.
664þonne he þa oferswiðed hæfde þe he þonne on winnende
665wæs mid þæm folce þe hiene ær fultumes bæd, þonne
666dyde he him ægþer to gewealdon: swa he belytegade ealle
667Crece on his geweald.
668þa Crece þæt þa undergeaton, & eac him swiþe ofþyncendum
669þæt hie an cyning swa ieðelice forneah buton
670ælcon gewinne on his geweald beþridian sceolde, gelice &
671hie him þeowiende wæron, he hie eac oþrum
672folcum oftrædlice on þeowot sealde, þe ær nan folc ne
673mehte mid gefeohte gewinnan, hie þa ealle
674wið hiene gewin up ahofan; & he hiene geeaðmedde to þæm
675folce þe he him þær heardost ondred, þæt wæron
676Thesalii, & on hie gelec þæt hie mid him on Athene
677wunnon.
678þa hie to ðæm gemære comon mid heora firde, þa hæfdon
679hie hiera clusan belocene.
680þa Philippus þærbinnan ne mehte þæt he his teonan
681gewræce, he

page 114


682þa wende on þa ane þe him þa getriewe
683 wæron, & heora burg gefor, & þæt folc mid ealle fordyde, &
684heora hergas towearp, swa he ealle dyde
685 þe he awer mette, ge eac his agene; oþ him þa biscepas
686sædon þæt ealle godas him irre wæren & wiðwinnende;
687& þeh hie him ealle irre wæren, on þæm XXV
688wintrum þe he winnende wæs & feohtende he na oferwunnen
689ne wearð.
690æfter he gefor on Capadotiam þæt lond, & þær ealle þa
691cyningas mid biswice ofslog.
692Siþþan ealle Capadotiam him gehiersumedon.
693& hiene siþþan wende on his þrie gebroðor, & ænne ofslog,
694& þa twegen oðflugon on Olinthum þa burg,
695 seo wæs fæstast & welegast Mæcedonia rices.
696& him Philippus æfter for, & þa burg abræc, & þa broðor
697ofslog & eall þæt þærinne wæs.
698þa þrie gebroðor næron na Philippuse gemedren, ac wæron
699gefæderen.
700On þæm dagum on Tracia þæm londe wæron twegen cyningas
701ymb þæt rice winnende: þa wæron gebroþor.
702þa sendan hie to Philippuse, & bædon þæt he hie ymb þæt
703rice gesemde, & on þære gewitnesse wære þæt
704 hit emne gedæled wære.
705He þa Philippus to heora gemote com mid micelre firde, & þa
706cyningas begen ofslog & ealle þa witan,
707 & feng him to þæm ricum bæm.
708æfter þæm Atheniense bædan Philippus, þæt he heora
709ladteow wære wið Focenses þæm folce, þeh hie ær
710hiera clusan him ongean belucen, & þæt he oðer ðara dyde,
711oþþe hie gesemde, oþþe him gefultumade þæt
712hi hie oferwinnan mehten.
713He him þa gehet þæt he him gefultuman wolde þæt hie hie
714oferwunnen.
715Eac æt þæm ilcan cirre bædan Focense his fultumes wið
716Athene.
717He him þa gehet þæt he hie geseman wolde.
718Siþþan he buta þa clusan on his gewealde hæfde, þa dyde
719he him eac þa ricu to gewealdon; & his here
720 geond þa byrig todælde, & him bebead þæt hie ðæt lond
721hergiende wæron oþ hie hit awesten; þæt þæm
722folce wæs ægþres waa, ge þæt hie þæt mæste yfel
723forberan sceoldon, ge eac þæt hie his sciran ne dorstan.
724Ac he ealle þa ricestan forslean het, & þa oðre sume on
725wræcsið forsende, sume on oðra mearca gesette.
726Swa he Philippus þa miclan ricu geniþerade, þeh þe ær
727anra gehwelc wende þæt hit ofer monig oþru anwald
728habban mehte, þæt hie þa æt nihstan hie selfe to
729nohte bemætan.

page 116


730Philippuse geþuhte æfter þæm þæt he an land ne mehte
731þæm folce mid gifan gecweman þe him an simbel
732wæron mid winnende; ac he scipa gegaderode, & wicingas
733wurdon, & sona æt anum cirre an C & eahtatig
734 ceapscipa gefengon.
735þa geceas he him ane burg wið þone sæ, Bizantium wæs
736hatenu, to ðon þæt him gelicade þæt hie þær mehten
737betst frið binnan habban, & eac þæt hie þær
738gehendaste wæren on gehwelc lond þonan to winnanne;
739ac him þa burgleode þæs wiðcwædon.
740Philippus mid his fultume hi besæt, & him an wann.
741Seo ilce Bizantium wæs ærest getimbred from Pausania,
742Læcedemonia ladteowe, & æfter þæm from Constantino
743þæm cristenan casere geieced, & be his noman heo wæs
744gehatenu Constantinopolim, & is nu þæt hehste
745cynesetl & heafod ealles eastrices.
746æfter þæm þe Philippus longe þa burg beseten hæfde, þa
747ofþuhte him þæt he þæt feoh to sellanne næfde
748his here swa hie bewuna wæron.
749He þa his here on tu todælde: sum ymb þa burg sætt; & he
750mid sumum hloþum for, & monega byrg bereafode
751on Cheranisse, Creca folce; & siþþan for an Sciþþie
752mid Alexandre his suna, þær Atheas se cyning
753rice hæfde, þe ær his geþofta wæs wið Hisdriana
754gewinne & þa on ðæt lond faran wolde.
755Ac hie þa landleode wið þæt gewarnedon, & him mid firde
756angean foran.
757þa þæt þa Philippus geacsade, þa sende he æfter maran
758fultume to ðæm þe þa burg ymbseten hæfdon, &
759mid ealle mægene an hie for.
760þeh þe Sciþþie hæfdon maran monmenie, & self hwætran
761wæron, hie þeh Philippus besirede mid his lotwrencum,
762mid þæm þæt he his heres þriddan dæl
763gehydde, & him self mid wæs, & þæm twam dælum bebead,
764 swa hie feohtan angunnen, þæt hie wið his flugen, þæt he
765siþþan mid þæm ðriddan dæle hie beswican
766mehte, þonne hie tofarene wæron.
767þær wearð Sciþþia XX M ofslagen & gefangen wifmonna &
768wæpnedmonna, & þær wæs XX M horsa gefangen, þeh
769hie ðær nan licgende feoh ne metten, swa hie ær bewuna
770wæron þonne hie wælstowe geweald ahton.
771On þæm gefeohte wæs ærest anfunden Sciþþia wanspeda.
772Eft þa Philippus wæs

page 118


773þonan cirrende, þa offor hiene oðere
774Sciþþie mid lytelre firde, Triballe wæron hatene.
775Philippus him dyde heora wig unweorð, oþ hiene an cwene
776sceat þurh þæt þeoh, þæt þæt hors wæs dead
777þe he onufan sæt.
778þa his here geseah þæt he mid þy horse afeoll, hie þa
779ealle flugon, & eal þæt herefeoh forleton þe
780hie ær gefangen hæfdon.
781Wæs þæt micel wundor þæt swa micel here for þæs cynges
782fielle fleah, þe na ær ðæm fleon nolde, þeh
783 his mon fela þusenda ofsloge.
784Philippus mid his lotwrence, þa hwile þe he wund wæs,
785aliefde eallum Crecum þæt heora anwaldas moston
786standan him betweonum, swa hie ær on ealddagum dydon.
787Ac sona swa he gelacnad wæs, swa hergeade he on Athene.
788þa sendon hie to Læcedemonium & bædon þæt hie gefriend
789wurden, þeh hie ær longe gefiend wæren, & bædon
790þæt hie ealle gemænelice cunnoden, mehten hi heora
791gemænan fiend him from adon.
792Hie þa sume him getygðedon, & gegaderodon maran monfultum
793þonne Philippus hæfde, sume for his ege ne dorstan.
794Philippuse geþuhte þa þæt he leng mid folcgefeohtum wið
795hie ne mehte, ac oftrædlice he wæs mid hloþum
796on hi hergende, & onbutan sierwende oþ hie eft totwæmde
797wæron, & ða on ungearwe on Ahtene mid firde gefor.
798æt þæm cirre wurdon Ahteniense swa wælhreowlice forslagen
799& forhiened þæt hie na siþþan nanes anwaldes
800hi ne bemætan ne nanes freodomes.
801æfter þæm Philippus gelædde fird on Læcedemonie & on
802Thebane, & hi miclum tintrade & bismrade, oþ hie
803mid ealle wæron fordon & forhiened.
804æfter þæm þe Philippus hæfde ealle Crecas on his geweald
805gedon, he sealde his dohtor Alexandre þæm
806cyninge his agnum mæge, þe he ær Æpira rice geseald
807hæfde.
808þa on ðæm dæge plegedon hie of horsum, ægþer ge
809Philippus ge Alexander, þe he his dohtor him sellan
810 wolde, ge Alexander his agen sunu, swa heora þeaw æt
811swelcum wæs, & eac monige oþere mid him.
812þa Philippuse gebyrede þæt he for ðæm plegan ut of ðæm
813monweorode arad, þa mette hiene his ealdgefana
814sum, & hiene ofstang.

page 120


815Ic nat, cwæð Orosius, for hwi eow Romanum sindon þa ærran
816gewin swa wel gelicad & swa lustsumlice on
817leoðcwidum to gehieranne, & for hwy ge þa tida swelcra
818broca swa wel hergeað, & nu, þeh eow lytles
819hwæt swelcra gebroca on becume, þonne gemænað ge hit to
820þæm wyrrestan tidum, & magon hie swa hreowlice
821wepan swa ge magon þara oþra bliþelice hlihhan.
822Gif ge swelce þegnas sint, swelce ge wenað þæt ge
823sien, þonne sceoldon ge swa lustlice eowre agnu
824brocu aræfnan, þeh hie læssan sien, swa ge heora sint to
825gehieranne.
826þonne þuhte eow þas tida beteran þonne þa, for þon eowre
827brocu nu læssan sindon þonne heora þa wære.
828For þon Philippus wæs XXV wintra Creca folc hienende,
829ægþer ge heora byrig bærnende ge hiera folc sleande,
830& sume on elþiodige forsende; & eower Romana brocu,
831þe ge ðær ealneg drifað, næs buton þrie
832 dagas.
833Philippuses yfel mehte þeh þagiet be sumum dæle gemetlic
834þyncan, ær se swelgend to rice feng, Alexander
835his sunu, þeh ic nu his dæda sume hwile gesugian scyle,
836oþ ic Romana gesecge þe on ðæm ilcan tidun gedon wæran.

837B9.2.6

page 228

    
838æfter þæm þe Romeburg getimbred wæs DC wintrum & XXVII,
839Fauius se consul gemette Betuitusan , Gallia
840cyning, & hiene mid lytlum fultume ofercom.
841 æfter þæm þe Romeburg getimbred wæs DC wintra & XXXV,
842þa þa Scipia Nasica & Lucius Calfurnius wæron
843consulas on Rome, Romane wunnon wið Geoweorþan, Numeðia
844cyninge.
845Se ilca Geoweorða wæs Mecipsuses mæg, Numeðia cyninges.
846& he hiene on his geogoðe underfeng, & hiene fedan het, &
847tyhtan mid his twam sunum.
848& þa se cyning gefor, he bebead his twæm sunum þæt hie
849þæs rices þriddan dæl Geoweorþan sealden.
850Ac siþþan se þridda dæl on his gewealde wæs, he beswac
851begen þa suna: oþerne he ofslog, oþerne adræfde.
852& he siþþan gesohte Romane him to friþe.
853& hie sendon Calfurnan þone consul mid him mid firde.
854Ac Geoweorða geceapade mid his feo æt þæm consule þæt he
855þæs gewinnes lytel þurhteah.
856Æfter þæm Geoweorþa com to Rome, & diegellice geceapade to
857þæm senatum, to anum & to anum, þæt hie
858ealle wæron ymb hiene twywyrdige.
859þa he hiene hamweard of þære byrig wende, þa tælde he
860Romane, & hie swiþe bismrade mid his wordum,
861& sæde þæt mon nane burg ne mehte ieð mid feo geceapian,
862gif hiere ænig mon ceapode.
863þæs on þæm æfterran geare Romane sendon Anilius Mostumius
864þone consul mid LX M angean Geoweorþan.
865Heora gemeting MS: gemetig wæs æt Colima þære
866byrig, & þær wæron Romane oferwunnen.
867& siþþan lytle hwile hie genamon friþ him betweonum, &
868siþþan mæst ealle Africe gecirdon to Geoweorþan.
869æfter þæm Romane sendon eft Metellus mid firde angean
870Geoweorþan, & he sige hæfde æt twam cierrun,
871& æt þæm þriddan cierre he bedraf Geoweorþan on
872Numeðiam his agen lond, & hiene geniedde þæt he sealde
873Romanum þreo hund gisla.
874& he þeh siþþan na þy læs ne hergeade on Romane.
875þa sendon hie eft Marius þone consul angean Geoweorþan, a
876swa lytigne &

page 230


877a swa brægdenne swa he wæs;
878 & for to anre byrg gelicost þæm þe he hie abrecan þohte.
879Ac sona swa Geoweorþa hæfde his fultum to þære byrg
880gelædd angean Marius, þa forlet he Marius þæt fæsten,
881& for to oþrum, þær he geascade þæt Geoweorþan
882goldhord wæs, & gemedde þa burgleode þæt hie
883him eodon on hond, & him ageafon eall þæt licgende feoh
884þæt þærbinnan wæs.
885þa ne getruwade Geoweorþa his agnum folce ofer þæt, ac
886geþoftade him wiþ Bohan, Mauritania cyning.
887& he him com to mid micle monfultume, & oftrædlice on Romane
888stalade, oþ hie gecwædon folcgefeoht him betweonum.
889To þæm gefeohte hæfde Boho Geoweorþan broht to fultume LX
890M gehorsedra butan feþan.
891Næs na mid Romanum ær ne siþþan swa heard gefeoht swa
892þær wæs, for þon þe hie wurdon on ælce healfe
893utan befangen, & heora eac mæst for þon forwearþ þe hiora
894gemitting wæs on sondihtre dune, þæt hie
895 for duste ne mehton geseon hu hi hi behealdan sceolden.
896Toeacan þæm hie derede ægþer ge þurst ge hæte, & ealne
897ðone dæg wæron þæt þafiende oþ niht.
898þa on mergen hie wæron þæt ilce donde, & eft wæron on
899ælce healfe utan befangen, swa hie ær wæron.
900& þa hie swiðost tweode hwæðer hie aweg comen, þa
901gecwædon hie þæt hie sume hie beæftan wereden, &
902sume þurh ealle þa truman ut afuhten, gif hie mehten.
903þa hie swa gedon hæfdon, þa com an ren; & swiþe
904Mauritaniæ wæron mid þæm gewergade, for þon þe hiera
905sceldas wæron betogen mid elpenda hydum, þæt hie heora
906feawa for þam wætan ahebban mehton, & for
907 þæm gefliemde wurdon, for þon þe elpendes hyd wile
908drincan wætan, gelice & spynge deð.
909þær wearð Mauritania ofslagen LX M & an hund manna .
910æfter þæm Boho genom friþ wið Romanum, & him Geoweorþan
911gebundenne ageaf, & hiene mon dyde siþþan on
912carcern & his twegen suna, oþ hie þær ealle acwælon.
913 æfter þæm þe Romeburg getimbred wæs VI hunde wintra &
914XLII, þa þa Malius & Cuintinus wæron consulas,
915Romane gefuhton wið Cimbros & wið Teutonas & wið
916Ambronos, þas þeoda wæron on Gallium, & þær ealle
917ofslagene wurdon buton

page 232


918X monnum , þæt wæs XL M.
919& þær wæs Romane ofslagen eahtatig þusenda, & heora consul
920& his twegen suna.
921æfter þæm þa ilcan ðeoda besætan Marius þone consul on
922anum fæstenne, & hit long first wæs ær he ut
923 wolde faran to gefeohte, ær him mon sæde þæt hie wolden
924faran on Italiam, Romana lond.
925Ac siþþan he him for to ut of þæm fæstenne, þa hi hi on
926anre dune gemetton, þa mænde þæs consules folc
927to him heora þurst, þe him getenge wæs.
928þa andwyrde he him, & cwæð: eaþe we magon geseon on oþre
929healfe urra feonda hwær se drinca is gelang
930þe us nihst is; ac for þæm þe hie us near sint, we him
931ne magon buton gefeohte to cuman.
932þær hæfdon Romane sige, & þær wæs Gallia ofslagen twa
933hund M, & hiora latteow, & eahtatig M gefangen.
934æfter þæm þe Romeburg getimbred wæs VI hunde wintrum &
935XLV, on þæm fiftan geare þe Marius wæs consul,
936& eac þa mid Romanum wæs sibb of oþrum folcum, þa
937ongunnon Romane þa mæstan sace him betweonum up
938aræran, þeh ic hit nu scortlice secgan scyle, cwæð
939Orosius, hwa þæs ordfruman wæron.
940þæt wæs ærest Marius se consul, & Lucius, & Apulcius, &
941Saturninus, þæt hie adræfdon Metellus þone
942consul on elþeode, se wæs consul ær Marius.
943Hit wæs þa swiþe oþþyncende þam oþrum consulum,
944Pompeiuse & Caton; þeh þe hie mid þære wrace þæm
945adræfdan on nanum stale beon ne mehton, hie þeh þurhtugon
946þæt hie ofslogon Lucius & Saturninus, & eft
947 wæron biddende þæt Metellus to Rome moste.
948Ac him þagiet Marius & Furius forwierndon, & him þa siþþan
949se feondscipe wæs betweonum weaxende, þeh
950þe hie hit openlice cyþan ne dorsten for þara senatum
951ege.
952æfter þæm þe Romeburg getimbred wæs VI C wintra & LXI, on
953þæm siextan geare þe Iulius se casere wæs
954consul & Lucius Martius, wearþ ofer ealle Italia
955ungeferlic unsibb & openlice cuð betuh Iuliuse
956& Pompeiuse, þeh hie hit ær swiþe him

page 234


957betweonum diernden.
958& eac on þæm geare gewurdon monega wundor on monegum londum.
959An wæs þæt mon geseah swelce an fyren hring norðan cumen
960mid micle swege.
961oþer wearþ on Tarentan þære byrig æt anre feorme: þonne
962mon þa hlafas wrat to þicgeanne, þonne orn þær blod ut.
963þæt þridde wæs þæt hit hagolade seofon niht, dæges &
964nihtes, ofer ealle Romane.
965& on Somnia þæm londe seo eorþe tobærst, & þonan up wæs
966biernende fyr wið þæs hefones.
967& mon geseah swelce hit wære an gylden hring on heofonum
968brædre þonne sunne; & wæs from þæm heofone
969 bradiende niþer oþ þa eorþan, & wæs eft farende wið
970þæs heofones.
971On þære tide Pincente þæt folc, & Uestine, & Marse, &
972Peligni, & Marrucine, & Somnite, & Lucani hie
973 ealle gewearð him betweonum þæt hie wolden Romanum
974geswican, & ofslogon Gaius Seruius, Romana ealdormon,
975se wæs mid ærendum to him onsended.
976On ðæm dagum aweddon þa nietenu & þa hundas þe wæron on
977Somnitum.
978æfter þæm gefeaht Pompeius se consul wið eal þa folc, &
979gefliemed wearþ.
980& Iulius se cesar gefeaht wið Marse þæm folce, & gefliemed
981wearð.
982Raþe þæs Iulius gefeaht wið Somnitum, & wið Lucanum, &
983hie gefliemde.
984æfter þæm hiene mon het casere.
985þa bæd he þæt mon þone triumphan him ongean brohte.
986þa sende him mon ane blace hacelan angean, him on bismer, for
987triumphan.
988& eft hie him sendon ane tunecan ongean, þa þe hie to
989geheton, þæt he ealles buton arunge to Rome ne com.
990æfter þæm Silla se consul, Pompeiuses gefera, gefeaht wið
991Esernium þæm folce, & hie gefliemde.
992æfter þæm gefeaht Pompeius wið Pincentes þæm folce, &
993hie gefliemde.
994þa brohton Romane þone triumphan angean Pompeius mid micelre
995weorþfulnesse for þæm lytlan sige þe he
996þa hæfde, & noldon Iuliuse nænne weorþscipe don, þeh he
997maran dæd gedon hæfde, buton ane tunecan,
998 & hi heora gewin mid þæm swiþe geiecton.
999æfter þæm Iulius & Pompeius abræcan Asculum þa burg on
1000Mærsum , & þær ofslogon eahtatiene M.
1001æfter þæm gefeaht Silla se consul wið Somnitum, & heora
1002ofslog eahtatiene M.

page 236


1003æfter þæm þe Romeburg getimbred wæs VI hunde wintra &
1004LXII, þætte Romane sendon Sillan þone consul
1005ongean Metreþatis Partha cyning.
1006þa ofþuhte þæt Mariuse þæm consule, Iuliuses eame, þæt
1007mon ðæt gewin nolde him betæcan.
1008& bæd þæt him mon sealde þone seofoþan consulatum, & eac
1009þæt gewin, for þon þe hit wæs þeaw mid him
1010 þæt mon ymbe XII monað dyde ælces consules setl ane pyle
1011hierre þonne hit ær wæs.
1012þa Silla geacsade on hwelc gerad Marius com to Rome, he þa
1013hrædlice mid ealre his firde wið Rome weard
1014farende wæs, & Marius bedraf into Romeburg mid eallum his
1015folce, & hiene siþþan þa burgleode gefengon
1016& gebundon, & hiene siþþan þohton Sillan agifan.
1017Ac he fealh þære ilcan niht of þæm bendum þe hiene mon on
1018dæg gebende, & siþþan fleah suþ ofer sae
1019on Affricam, þær his fultum mæst wæs; & raþe eft wæs
1020cirrende wið Rome weard.
1021Him wæron twegen consulas on fultume, Cinna & Sertorius, þa
1022wæron simle ælces yfles ordfruman.
1023& raðe þæs þe þa senatus gehierdon þæt Marius to
1024Rome nealæcte, hie ealle ut aflugon on Creca lond
1025 æfter Sillan & æfter Pompeiuse, þider hi þa mid firde
1026gefaren wæron.
1027þa wæs Silla mid micelre geornfulnisse farende of Crecum
1028wiþ Rome weard, & wið Marius heardlice gefeaht
1029þurhteah, & hiene gefliemde, & ealle ofslog binnan
1030Romebyrg þe Mariuse on fultume wæron.
1031Raðe þæs ealle þa consulas wæron deade buton twæm.
1032Marius & Silla geforan him self, & Cinna wæs ofslagen on
1033Smyrna, Asia byrg, & Sertorius wæs ofslagen on Ispania .
1034þa underfeng Pompeius Partha gewin, for þon Metreþatis
1035heora cyning teah him to þa læssan Asiam & eall Creca lond.
1036Ac hiene Pompeius of eallum þæm londe afliemde, & hiene
1037bedraf on Armenie, & him æfterfylgende wæs,
1038 oþ hiene oþþre

page 238


1039men ofslogan, & geniedde Arhalaus þone
1040latteow þæt he wæs his underþeow.
1041Hit is nu ungeliefedlic to secganne, cwæð Orosius, hwæt
1042on þæm gewinne forwearþ þæt hie wæron dreogende
1043XL wintra, ær hit geendad mehte beon, ægþer ge on
1044þeoda forhergiunge, ge on cyninga slihtum, ge on hungre.
1045þa Pompeius hamweard wæs, þa noldan him þa londleode þæt
1046fæsten aliefan æt Hierusalem.
1047Him wæron on fultume XXII cyninga.
1048þa het Pompeius þæt mon þæt fæsten bræce, & on fuhte
1049dæges & nihtes, simle an legie æfter oþerre unwerig;
1050& þæt folc mid þæm aþrytton þæt hie him on hond
1051eodon, ymbe þreo monað þæs þe hie mon ær ongon.
1052þær wæs Iudea ofslagen XIII M.
1053& mon towearp þone weal niþer oþ þone grund.
1054& mon lædde Aristobolus to Rome gebundenne; se wæs ægþer
1055ge heora cyning ge heora biscop.