page 3

1

III

2

THE OLD ENGLISH CATO.

3
4    Mann sceal þurh his modes snoternysse hine sylfne geglengen
5to wisre lare. Ne beo þu to slæpel ne to idelgeorne, for þan
6þe slæp & idel fedeð unðeawes & unhæle þæs lichamen. We
7cweðeð ꝥ ꝥ seo betst ætforen Gode, ꝥ man seo gescadwis & gemetigen
8cunne ægðer gea his spæce gea his swige, & wyte hwænne he
9gespecan habbe and hwænne him geandswerod seo. Þonne þu
10oðerne mann tæle, þonne geðænc þu ꝥ nan man nis lehterleas.
11Þeh þin wif hwæne to þe gewreige, ne gelef þu hire to raðe,
12for þan heo wyrcð hire oft manege to feond, for þan þe heo
13byð þan hlaforde holdre þone hire, for þan heo hateð oft ꝥ ꝥ
14se hlaford lufeð. Ne flit þu wið anwillne man ne wið oferspæcne.
15Manegan is forgyfen ꝥ he specan mæg & swyðe feawen
16ꝥ heo syn gescadwise. Wyte þæs mare þanc þe þu habbe, þone
17þæs þe þe man behate. Þær lyt gehaten byð, þær byð lyt leane.
18Ne beo þu to anwille, for þan þe is lihtlicre, ꝥ þu seo mid rihte
19ofertaled, þone þu ofertalie oðerne mid woge. ꝥ byð se
20mæste wurðscipe, ꝥ man cunne riht gecnawen, & hit þonne wylle
21geðafigen. Spec ofter emb oðres mannes weldæden, þone emb þine
22agene & cyð þa manega mannen. Ðonne þu eald seo & manegra
23ealdre cwides & lare geacsod habbe, gedo heo þonne þan gingren to

page 4

24wytene. Ðeh þe man hwylces yfeles belige, & þu þe unscyldigne
25wyte, ne rech þu hwæt heo ræden oððe runigen, heo beteoð þe þæs
26þe heo sylfe þænceð. Ðonne þu gesæligest beo, geðænc þonne þæt
27þu muge þa gesælðen eaðe geðoligen, gyf heo þe on becumen, for
28þan þe se ænde & ꝥ anginn ne byð eallne weig gelice. Ne hope þu
29to oðres mannes deaðe, uncuð hwa lengest libbe. Ðeh þe earm
30freond lytel sylle, nym hit to mycele þance. Gyf þu earm wurðe,
31geðænc ꝥ þu hit eaðe geðolige, geðænc ꝥ þin moder þe hnacodne
32gebær. Ne ondræd þu þe deað to swyðe, ne leofeð man naht
33myriges þa hwyle þe he him ondrætt. Ne forgitt þu hine þeh
34ealne, þelæste þu þornige þæs ecen lifes. Gyf þe man mid yfelan
35geleanige ꝥ ꝥ þu to gode do, ne wyt þu hit na Gode, ac
36warne þe sylfen. Þe fæstere man gehealt ꝥ ꝥ he hæfð, gyf he him
37ondrætt, ꝥ hit ætsceote. Þeo man dælð sparlice, þe man nele ꝥ hit
38forberste. Gyf þu bearn habbe, lær heo þa cræftes, ꝥ heo mugen
39beo þan libben. Uncuð, hwu heom æt æhte getide. Cræft byð
40betre þone æht. Ne gehat þu nan þing twygge. Hwat sceal hit
41þe eft gehaten bute hit wære ær alogen? Ne becep þu þin witod
42on wen. Wyte mare þanc þæs þe þu habbe þone þæs þe þu wene.
43Ne beo þu to weamod. Of eorsunge cumð hatunge, & of þære
44geðwærnysse lufe; & þær þær þu nede eorsigen scule, gemetega ꝥ
45þeh. Forber oð ꝥ þu eaðe wrecan muge. Geðyld byð mihtene mæst.
46Help æigðer gea cuðen gea uncuðen, þær þu muge; uncuð hware
47hwa oðres beðurfe. Ne wilne þu ofer þinne mæðe to wytene emb
48þa heofonlice þing, for þu eart eorðlic mann, axe þe embe þan.
49Ne beo þu on þinre eorre to ofermodig, for mod adweleð þone
50mann, ꝥ he ne mæg riht gecnawen. Beo gehealden on þan þe þu
51habbe. Unpleolucar man rowð mid lytle bate on lytle
52watere þone mid mycelan scipe on mycele wætere. Ne wen þu
53na, ꝥ se yfele aht godes gestreone mid his yfele, for þan þeh hit
54sume hwile forholen beo, hit wurð eft a bemeldod. Þonne þe
55toberð wið unspedigre mænn þone þu sylf beo, forber him &
56geðænc ꝥ wel oft man ofercumð þone þe hine ær ofercom, swa man
57on ealden bigspellan cwyðð, 'Hwilen byð esnes tid, hwilen oðres.'
58Ne sech þu na þurh hlotes hwu þe gelimpen scule, ac do swa
59þu betst muge. Eaðe gerædeð God his wille beo þe & þine þearfe,
60þeh he hit þe ær ne secge.

page 5

61    Forlæt ꝥ þu nabbe to oðres mannes gode ande, for þu swæncst
62þe sylfen swyðer þone hine.
63    Ne beo þu to ormod, þeh þe beo unriht gedemed. Lyt manna
64byð lange gefagen þæs þe heo oðren ætwræncð. Gyf þu wið hwan
65saca hæfdest, & gyt þonne gesemed wæron, ne ætwit þu eft þa
66ealde saca, bute he heo eft geneowed habbe.
67    Ne do þu naðer, ne þe sylfen ne here, ne þe sylfen ne leh;
68æigðer þære is dysigre manna þeaw, þe swincað æfter idele gelpe.
69Þæt is þeh wisedom, ꝥ wis mann læte dysig, & ꝥ is ꝥ mæste
70dysig, ꝥ dysig man læte wisedom. Swa mann mare specð, swa him
71læs manna gelefeð. Gyf þu hwæt on þin druncan misdo, ne wit
72þu hit na þær drince, for þan þu his weolde þe sylf. Nafe þu to
73yfel ellen, þeh þe hwylc unwille on becume. Oft bryncð seo wyrd
74þone wille, þe eft byð andergelde.
75    Ne wurðe þe næfre swa wa, ꝥ þu þe ne wene betere, for þan þe
76se wene þe ne lætt næfre forwurðen. Ne ceos þu nænne mann
77beo his æhte, ne þin agen ne amerr. Manig man hæfð mycel fex on
78forheafde & gewurð þeh færlice calow.
79    Bisne þe beo sume mæn, for þan þe ælces mannes lif byð sumes
80lare & forbisne. Ne forswige þu na ꝥ untæle gedon beo, þelæste
81mæn wenen ꝥ hit þe lichige. Gyf þe man for rihtre scylde
82brochige, geðole hit wel & beo his wel geðæfe. Spec þe gemætlice
83& eac swa gebær, þelæst man þe leasunge teo, þær þu wene, ꝥ þu
84þine cyste habbe, & þu þe ænigre wille wene. Ne hlyst þu na
85unscadwises mannes word, for þan þe manig man hæfð þone þeaw,
86ꝥ he ne cann nytt specan & naðelæs ne mæig swigigen.
87Hit byð dysig ꝥ man speca ær, þone he þænce. Ne rece þu na
88weamodes wifes wopes, for þan heo þe þæncð oft mid hire wope
89beswican. Ne ondræd þu þe deað to swyðe for nanre wite, þeh he
90þe full god ne þyncce, he byþ ælces yfeles ænde & ne cumð he næfre
91ma. Forsih þysser wurlde wlænce, gyf þu wylle beon welig on
92þinen mode. For þan þa þe þas welen gitsigeð, byð simle wædle &
93eremingas on heora mode. Ac beo gehealden on þine gecynde,
94þonne hæfest þu æfre genoh. Gyf þu þin agen amerre, ne wit þu
95hit na Gode, ac warne þe sylfen. Bruc þinre æhte þahwile
96þe þu hal seo. Se unhale gitsere ah ꝥ feoh, & ne ah hine sylfne.
97Geðole þines hlafordes & þines larðeawes eorre & his word, þeh he
98þe cide. Gyf þe þynce ꝥ þu towræne sy, wit ꝥ þinre ceola, for

page 6

99þan seo ceola is þære wambe freond, þanen þe cumeð þa unnytte
100lustes. Dysig mann him ondrætt nietes & ne ondrætt þone mann,
101þe him teale lærð. Gyf þu strægncðe habbe, bruc þære to nytte.
102Gyf þu wylle godne hlyse habben, ne fagene þu nanes
103yfeles. Leorne æthweige, þeh þe þine welen forlæten, ne forlæte
104þe na þin cræft. Ne beo þu na oferspæce, ac hlyst ælces mannes
105wordan swyðe georne, for þan þa word geopenigeð ælces mannes
106wille & his þeawes, þeh he heo hwilen behelige. Gyf þu hwylcne
107cræft cunne, bega þone georne. Swa swa sorge & embhogen
108geeceð mannes mod, swa geecð se cræft his are. Leorne æfre
109æthweige æt þan wisen, ꝥ þu muge læren þa unwise; æiðer þære
110is swyðe nytt weorc & gerisendlic. Gyf þu wylle hal beon, drinc
111þe gedæftlice; ælc oferfylle & ælc idel fett unhæle. Ne læt þu na
112unlofed ꝥ þu swutele ongyte ꝥ ꝥ licwurðe seo; þær þe aht twenige,
113lofe ꝥ gemettlice, þelæste þe man leasunge teo. Ne treowwe þu na
114smylte wætere, ne bilewitne mann ne forsih. Of stille wæter staðe
115brecað. Onginn ꝥ þe to onhagige. Treowlicre hit is beo staðe to
116rowen, þonne ut on sæ to segeligen. Gyf þe æt hwylcen gesælðen
117tosæle, acse þe, hweðer ænigen ær swylc gesælde, þonne miht
118þu hit þe eð geðoligen. Ne flit þu na wið rihtwisen
119mænn & wið unscyldigne, for þan þe God wrecð unrihte domes.
120Ðeh þe þin eald gefere abelge, ne forgyt þu, gyf he þe æfre ær
121gecwemde. Ere mid þinen oxen, & offre mid þinre recele. Dysige
122byð þa mæn, þe weneð, ꝥ heo God gecwemen, þonne heo cwelleð
123heora oxen. Ælce dæige þu byst on roðe wene, ælce dæige þu
124scealt Gode þancigen þines lifes. Þeh þe manig man herige, ne
125gelef þu heom to wel, ac geðænc þe sylf hwæt hit soðes seo, læt þe
126sceomigen þæs hlysen. Gyf þe man onlige, fægene þæs, gyf þe
127man soþ secge, & þeh gemetelice. Mæng þa blisse wið þa unrotnysse,
128for þan gyf heora aðer byð aht lange buten oðre, þonne is
129hit ungemæte, & þu miht þe uneaðe aberen, þas þe þe on becumð,
130for þan heora naðer ne mæig beon æltæwe buten oðren, þe ma þe
131wæt mæig beon buten drygen, oððe wearm buten cealden, oððe
132liht bute þeostren. Leorne manige bech & geher manig spell, wyte
133þeh hwylcen þu gelefen scule. Feale writeð mæn ungeleaflices.
134Ne merr eall ꝥ þu habbe, þelæste þe beðearfe to oðres mannes.
135Ne recc þu toswyðe, hwu seo wyrd wandrige. Se þe

page 7

136fullice þas wurld forsicð, ne ondræt he deað swyðe. Ðonne hit
137æfre geðwærest seo, ondræd þe þonne ungeðwærnysse, & þonne hit
138þe frecnest seo, wen þe þonne frofre & selre. Beo þe æfre getreowre,
139þone þe man to gelefe, þelæste mæn wenen, ꝥ þu nane
140treowðe nabbe bute wið hlysen. Se þe him eallne weig ondrætt,
141se byð swylce he beo ealne weig cwellende. Gyf þu þe wylle don
142maniges betere, þonne do þu anes wyrse. Gyf þu wylle, ꝥ þe
143manige olæchien, þonne olæce þu anen georne. Gyf þu nelle nanen
144olæcen, forlæt þonne eall, ꝥ þu age, bute wiste & gewæden & tolen
145to swylce weorca, swylce þu cunne. Olæce þonne Goden ana & ne
146wilne þonne nanes mannes olæcunge. Gyf þu wylt æt manega
147mannen habben ꝥ ꝥ þe licað, þu scealt eac æt manegan habben ꝥ þe
148mislicað. Gyf þu wylt æt anen mæn habben ꝥ þe licað, þu scealt
149him oft geðafigen ꝥ þe ne licað. Ne scealt þu æt manega mannen
150heora god habben, bute þu muge hwilen heora yfel geðafigen, for
151þan þe nan þing nis full god bute God ane. Ster þeh ælces yfeles,
152swa þu swyðest muge, swa þeh, ꝥ þu hit to wyrrsen ne
153gebringe. Ne byð ꝥ yfel to nahten gebett, þe byð to wyrsen
154gebroht. Gemetnysse byð ednysse. Gyf ænig man byð a ðe
155wurðere, þe hine manig wis man forsicð, þonne byð ælc dysig man
156þe unwurðre, a ðe he mare rice hæfeð. On ælcere ea swa wyrse
157fordes swa betere fisces. Hweðer sceal cepinge þe lofigen, þe se þe
158heo syllen sceall, þe se þe heo byggen wyle? Wa þære þeode, þe
159hæfð ælðeodigne cyng, ungemetfæstne, feohgeorne & unmildheortne,
160for on þære þeode byð his gitsung & his modes gnornung on his
161earde. Se þe anwealdes wilneð ofer his hlaford, for twam þingen
162he his willneð: oðer for he wyle þone hlaford lecgen anunder hine
163& setligen him mid þan, ꝥ he sylf sitte þe ufer; oððe he wyle þone
164hlaford habben up ofer hine sylfne & stigen hym sylf æfter & eac
165onhangigen, scufen þeh simle þone hlaford beforen. Ne acse þu
166nanre wicce rædes, ne sech þu riht æt deaden. Soðlice God
167ascuneð swylce þing. Ne nym þu medsceattes, for heo ablændeð
168wisra manna geðancas & wændeð rihtwisra word.