Anonymous: Laws (INE) (2 671 words)

Text size: − / +

Display options

Display as: HTML / XML / original HC / raw XML

Show source and parameters: yes / no

Line numbers: on / off

Page breaks: on / off

Corpus contents

Sort by: author / title

For more sorting options, please use the search feature.


1B14.4.5

page 88


2    ærest we bebeodað, þætte Godes ðeowas hiora ryhtregol on
3ryht healdan.
4æfter þam we bebeodað, þætte ealles folces æw & domas
5ðus sien gehealdene:

page 90


6Cild binnan ðritegum nihta
7sie gefulwad; gif hit swa ne sie, XXX scillinga gebete.
8Gif hit ðonne sie dead butan fulwihte, gebete he hit mid
9eallum ðam ðe he age.
10Gif ðeowmon wyrce on Sunnandæg be his hlafordes hæse, sie
11he frioh, & se hlaford geselle XXX scillinga to wite.
12Gif þonne se ðeowa butan his gewitnesse wyrce, þolie his
13hyde.
14Gif ðonne se frigea ðy dæge wyrce butan his hlafordes
15hæse, ðolie his freotes.
16Ciricsceattas sin agifene be sancte Martines mæssan; gif hwa
17ðæt ne gelæste, sie he scyldig LX scillinga
18be XIIfealdum agife þone ciricsceat.
19Gif hwa sie deaðes scyldig & he cirican geierne, hæbbe his
20feorh & bete, swa him ryht wisige.
21Gif hwa his hyde forwyrce & cirican geierne, sie him sio
22swingelle forgifen.
23Gif hwa gefeohte on cyninges huse, sie he scyldig ealles his
24ierfes, & sie on cyninges dome, hwæðer he lif age þe nage.
25Gif hwa on mynster gefeohte, CXX scillinga gebete.
26Gif hwa on ealdormonnes huse gefeohte oððe on oðres
27geðungenes

page 92


28witan, LX scillinga gebete he & oþer
29LX geselle to wite.
30Gif ðonne on gafolgeldan huse oððe on gebures gefeohte,
31CXX scillinga to wite geselle & þam gebure VI scillinga.
32& þeah hit sie on middum felda gefohten, CXX scillinga to
33wite sie agifen.
34Gif ðonne on gebeorscipe hie geciden, & oðer hiora mid
35geðylde hit forbere, geselle se oðer XXX scillinga to wite.
36Gif hwa stalie, swa his wif nyte & his bearn, geselle LX
37scillinga to wite.
38Gif he ðonne stalie on gewitnesse ealles his hiredes, gongen
39hie ealle on ðeowot.
40X wintre cniht mæg bion ðiefðe gewita.
41Gif hwa him ryhtes bidde beforan hwelcum scirmen oððe
42oþrum deman & abiddan ne mæge, & him wedd sellan
43nelle, gebete XXX scillinga & binnan VII nihton gedo hine
44ryhtes wierðne.
45Gif hwa wrace do, ærðon he him ryhtes bidde, þæt

page 94


46he him
47onnime agife & forgielde & gebete mid XXX scillingum.
48Gif hwa binnan þam gemærum ures rices reaflac & niednæme
49do, agife he ðone reaflac & geselle LX scillinga to wite.
50Gif hwa his agenne geleod bebycgge, ðeowne oððe frigne,
51ðeah he scyldig sie, ofer sæ, forgielde hine his were.
52Gif ðeof sie gefongen, swelte he deaðe, oððe his lif be
53his were man aliese.
54Gif hwa beforan biscepe his gewitnesse & his wed aleoge,
55gebete mid CXX scillingum.
56ðeofas we hatað oð VII men; from VII hloð oð XXXV;
57siððan bið here.
58Se ðe hloþe betygen sie, geswicne se hine be CXX hida
59oððe swa bete.

page 96


60Se ðe hereteama betygen sie, he hine be his wergilde aliese
61oððe be his were geswicne.
62Se að sceal bion healf be huslgengum.
63þeof, siððan he bið on cyninges bende, nah he þa swicne.
64Se ðe ðeof ofslihð, se mot gecyðan mid aðe, þæt he
65hine synnigne ofsloge, nalles ða gegildan.
66Se ðe forstolen flæsc findeð & gedyrneð, gif he dear, he
67mot mid aðe gecyðan, þæt he hit age; se ðe
68hit ofspyreð, he ah ðæt meldfeoh.
69Cierlisc mon gif he oft betygen wære, gif he æt siðestan
70sie gefongen, slea mon hond oððe fot.
71Cyninges geneat, gif his wer bið twelfhund scillinga, he mot
72swerian for syxtig hida, gif he bið huslgengea.

page 98


73Gif feorcund mon oððe fremde butan wege geond wudu gonge &
74ne hrieme ne horn blawe, for ðeof he bið
75to profianne: oððe to sleanne oððe to aliesanne.
76Gif mon ðonne þæs ofslægenan weres bidde, he mot
77gecyþan, þæt he hine for ðeof ofsloge, nalles þæs
78ofslegenan gegildan ne his hlaford.
79Gif he hit ðonne dierneð, & weorðeð ymb long yppe, ðonne
80rymeð he ðam deadan to ðam aðe, þæt hine
81moton his mægas unsyngian.
82Gif ðin geneat stalie & losie ðe, gif ðu hæbbe byrgean,
83mana þone þæs angyldes; gif he næbbe, gyld
84ðu þæt angylde, & ne sie him no ðy ðingodre.
85Gif mon elðeodigne ofslea, se cyning ah twædne dæl weres,
86þriddan dæl sunu oððe mægas.
87Gif he ðonne mægleas sie, healf kyninge, healf se gesið.
88Gif hit ðonne abbod sie oððe abbodesse, dælen on þa
89ilcan wisan wið þone kyning.

page 100


90Wealh gafolgelda CXX scillinga his sunu C, ðeowne LX,
91somhwelcne fiftegum; Weales hyd twelfum.
92Gif witeðeow Engliscmon hine forstalie, ho hine mon & ne
93gylde his hlaforde.
94Gif hine mon ofslea, ne gylde hine mon his mægum, gif hie
95hine on XII monðum ne aliesden.
96Wealh, gif he hafað V hida, he bið syxhynde.
97Gif ciepemon uppe on folce ceapie, do þæt beforan
98gewitnessum.
99Gif ðiefefioh mon æt ciepan befo, & he hit næbbe beforan
100godum weotum geceapod, gecyðe hit be wite,
101þæt he ne gewita ne gestala nære, oððe gielde to wite
102VI & XXX scillinga.
103To fundes cildes fostre, ðy forman geare geselle VI
104scillinga, ðy æfterran XII, ðy ðriddan XXX, siððan
105be his wlite.
106Se ðe dearnenga bearn gestrieneð & gehileð, nah se his
107deaðes wer, ac his hlaford & se cyning.
108Se ðeof gefehð, ah X scillinga, & se cyning ðone ðeof; &
109þa mægas him swerian aðas unfæhða.
110Gif he ðonne oðierne & orige weorðe, þonne bið he wites
111scyldig.

page 102


112Gif he onsacan wille, do he ðæt be ðam feo & be ðam wite.
113Gif mon sweordes onlæne oðres esne, & he losie, gielde he
114hine ðriddan dæle; gif mon spere selle, healfne;
115gif he horses onlæne, ealne he hine gylde.
116Gif mon cierliscne monnan fliemanfeorme teo, be his agnum
117were geladige he hine; gif he ne mæge, gielde
118hine his agne were; & se gesiðmon swa be his were.
119Gif mon wif gebyccge, & sio gyft forð ne cume, agife þæt
120feoh & forgielde & gebete þam byrgean, swa his borgbryce sie.
121Gif Wilisc mon hæbbe hide londes, his wer bið CXX
122scillinga; gif he þonne healfes hæbbe, LXXX scillinga;
123gif he nænig hæbbe, LX scillinga.
124Cyninges horswealh, se ðe him mæge geærendian, ðæs
125wergield bið CC scillinga.
126Se ðe on ðære fore wære, þæt mon monnan ofsloge,
127getriewe hine ðæs sleges & ða fore gebete be ðæs
128ofslegenan wergielde:

page 104


129Gif his wergield sie CC scillinga,
130gebete mid L scillingum, & ðy ilcan ryhte
131do man be ðam deorborenran.
132Se ðe ðeof slihð, he mot aðe gecyðan, þæt he hine
133fleondne for ðeof sloge, & þæs deadan mægas him
134swerian unceases að.
135Gif he hit þonne dierne, & sie eft yppe, þonne forgielde he
136hine.
137Gif mon to þam men feoh geteme, ðe his ær oðswaren hæfde
138& eft oðswerian wille, oðswerige be ðam wite
139& be ðæs feos weorðe; gif he oðswerian nylle, gebete
140þone mænan að twybote.
141Se ðe ðeof gefehð, oððe him mon gefongenne agifð, & he
142hine þonne alæte, oððe þa ðiefðe gedierne,
143forgielde þone þeof his were.
144Gif he ealdormon sie, ðolie his scire, buton him kyning
145arian wille.
146Se cirlisca mon, se ðe oft betygen wære ðiefðe, & þonne
147æt siðestan synnigne gefo in ceape oððe elles
148æt openre scylde , slea him mon hond of oððe fot.
149Gif ceorl & his wif bearn hæbben gemæne, & fere se ceorl
150forð, hæbbe sio modor hire bearn & fede:
151agife hire

page 106


152mon VI scillinga to fostre, cu on sumera, oxan on
153wintra; healden þa mægas þone frumstol,
154oð ðæt hit gewintred sie.
155Gif hwa fare unaliefed fram his hlaforde oððe on oðre
156scire hine bestele, & hine mon geahsige, fare
157þær he ær wæs & geselle his hlaforde LX scillinga.
158Ceorles worðig sceal beon wintres & sumeres betyned; gif he
159bið untyneð, & recð his neahgebures ceap
160in on his agen geat, nah he æt þam ceape nan wuht: adrife
161hine ut & ðolie æfwerdlan.
162Borges mon mot oðsacan, gif he wat, þæt he ryht deð.
163Gif ceorlas gærstun hæbben gemænne oððe oþer gedalland
164to tynanne, & hæbben sume getyned hiora dæl,
165sume næbben, & etten hiora gemænan æceras oððe gærs,
166gan þa þonne, þe ðæt geat agan, & gebete þam
167oðrum þe hiora dæl getynedne hæbben, þone æwerdlan þe
168ðær gedon sie.
169abidden him æt þam ceape swylc ryht swylce hit kyn sie.
170Gif þonne hryðera hwelc sie þe hegas brece & ga in
171gehwær, & se hit nolde gehealdan, se hit

page 108


172age oððe
173ne mæge, nime se hit on his æcere mete & ofslea; & nime
174se agenfrigea his fel & flæsc & þolie þæs oðres.
175ðonne mon beam on wuda forbærne, & weorðe yppe on þone
176ðe hit dyde, gielde he fulwite: geselle LX scillinga;
177forþamþe fyr bið þeof.
178Gif mon afelle on wuda wel monega treowa, & wyrð eft
179undierne, forgielde III treowu ælc mid XXX scillingum;
180ne ðearf he hiora ma geldan, wære hiora swa fela
181swa hiora wære: forþon sio æsc bið melda, nalles ðeof.
182Gif mon þonne aceorfe an treow, þæt mæge XXX swina
183undergestandan, & wyrð undierne, geselle LX scillinga.
184Gafolhwitel sceal bion æt hiwisce VI pæninga weorð.
185Burgbryce mon sceal betan CXX scillinga kyninges & biscepes,
186þær his rice bið; ealdormonnes LXXX scillinga;
187cyninges ðegnes LX scillinga; gesiðcundes monnes
188landhæbbendes XXXV; & bi ðon ansacan.
189ðonne mon monnan betyhð, þæt he ceap forstele oððe
190forstolenne gefeormie, þonne sceal he be LX hida
191onsacan þære þiefðe, gif he aðwyrðe bið.

page 110


192Gif ðonne Englisc onstal ga forð, onsace þonne be
193twyfealdum; gif hit ðonne bið Wilisc onstal, ne
194bið se að na ðy mara.
195ælc mon mot onsacan frymþe & werfæhðe, gif he mæg oððe
196dear.
197Gif mon forstolenne ceap befehð, ne mot hine mon tieman to
198ðeowum men.
199Gif hwelc mon bið witeðeow niwan geðeowad, & hine mon
200betyhð, þæt he hæbbe ær geðiefed, ær hine mon
201geðeowode, þonne ah se teond ane swingellan æt him:
202bedrife hine to swingum be his ceape.
203Gif mon on his mæstenne unaliefed swin gemete, genime þonne
204VI scillinga weorð wed.
205Gif hie þonne þær næren oftor þonne æne, geselle
206scilling se agenfrigea & gecyðe, þæt hie þær oftor
207ne comen, be þæs ceapes weorðe.
208Gif hi ðær tuwa wæren, geselle twegen scillinga.
209Gif mon nime æfesne on swynum: æt þryfingrum þæt
210ðridde, æt twyfingrum þæt feorðe, æt þymelum þæt
211fifte.
212Gif gesiðcund mon þingað wið cyning oððe wið kyninges
213ealdormonnan for his inhiwan

page 112


214oððe wið his hlaford
215for ðeowe oððe for frige, nah he þær nane
216witerædenne, se gesið, forðon he him nolde ær yfles
217gestieran æt ham.
218Gif gesiðcund mon landagende forsitte fierd, geselle CXX
219scillinga & ðolie his landes; unlandagende
220LX scillinga; cierlisc XXX scillinga to fierdwite.
221Se ðe diernum geðingum betygen sie, geswicne hine be CXX
222hida þara geðingea oððe CXX scillinga geselle.
223Gif mon forstolenne man befo æt oþrum, & sie sio hand
224oðcwolen, sio hine sealde þam men þe hine mon
225ætbefeng, tieme þonne þone mon to þæs deadan byrgelse,
226swa oðer fioh swa hit sie, & cyðe on þam aðe
227be LX hida, þæt sio deade hond hine him sealde.
228þonne hæfð he þæt wite afylled mid þy aðe, agife þam
229agendfrio þone monnan.
230Gif he þonne wite, hwa ðæs deadan ierfe hæbbe, tieme
231þonne to þam ierfe & bidde ða hond þe þæt ierfe
232hafað, þæt he him gedo þone ceap unbeceasne oþþe
233gecyðe, þæt se deada næfre þæt ierfe ahte.
234Se þe bið werfæhðe betogen & he onsacan wille þæs
235sleges mid aðe, þonne sceal bion on þære hyndenne
236an kyningæde be XXX hida, swa be gesiðcundum

page 114


237men swa be
238cierliscum, swa hwæþer swa hit sie.
239Gif hine mon gilt, þonne mot he gesellan on þara hyndenna
240gehwelcere monnan & byrnan & sweord on þæt
241wergild, gif he ðyrfe.
242Witeðeowne monnan Wyliscne mon sceal bedrifan be XII hidum
243swa ðeowne to swingum, Engliscne be feower & XXX hida.
244Ewo bið mid hire giunge sceape scilling weorð oþþæt XII
245niht ofer eastran.
246Gif mon hwelcne ceap gebygð & he ðonne onfinde him hwelc
247unhælo on binnan XXX nihta, þonne weorpe
248þone ceap to honda; oððe swerie, þæt he him nan facn on
249nyste, þa he hine him sealde.
250Gif ceorl ceap forstilð & bireð into his ærne, & befehð
251þærinne mon, þonne bið se his dæl synnig butan
252þam wife anum, forðon hio sceal hire ealdore hieran:
253gif hio dear mid aðe gecyðan, þæt hio þæs
254forstolenan ne onbite, nime hire ðriddan sceat.
255Oxan horn bið X pæninga weorð.

page 116


256Cuuhorn bið twegea pæninga; oxan tægl bið scillinges
257weorð, cus bið fifa; oxan eage bið V pæninga
258weorð, cus bið scillinges weorþ.
259Mon sceal simle to beregafole agifan æt anum wyrhtan VI
260wæga.
261Se ceorl se ðe hæfð oðres geoht ahyrod, gif he hæbbe
262ealle on foðre to agifanne, gesceawige mon, agife
263ealle; gif he næbbe, agife healf on fodre, healfe on
264oþrum ceape.
265Ciricsceat mon sceal agifan to þam healme & to þam heorðe,
266þe se mon on bið to middum wintra.
267þonne mon bið tyhtlan betygen, & hine mon bedrifeð to
268ceape, nah þonne self nane wiht to gesellanne
269beforan ceape.
270þonne gæð oðer mon, seleð his ceap fore, swa he þonne
271geþingian mæge, on ða rædenne, þe he him ga
272to honda, oð ðæt he his ceap him geinnian mæge.
273þonne betyhð hine mon eft oþre siðe & bedrifð to ceape.
274gif hine forð nele forstandan se ðe him ær ceap
275foresealde, & he hine þonne forfehð, þolige þonne
276his ceapes se, ðe he him ær foresealde.

page 118


277Gif gesiðcund mon fare, þonne mot he habban his gerefan mid
278him & his smið & his cildfestran.
279Se ðe hæfð XX hida, se sceal tæcnan XII hida gesettes
280landes, þonne he faran wille.
281Se ðe hæfð X hida, se sceal tæcnan VI hida gesettes
282landes.
283Se ðe hæbbe þreora hida, tæcne oþres healfes.
284Gif mon geþingað gyrde landes oþþe mare to rædegafole &
285geereð, gif se hlaford him wile þæt land aræran
286to weorce & to gafole, ne þearf he him onfon, gif he
287him nan botl ne selð, & þolie þara æcra.
288Gif mon gesiðcundne monnan adrife, fordrife þy botle, næs
289þære setene.
290Sceap sceal gongan mid his fliese oð midne sumor; oððe
291gilde þæt flies mid twam pæningum.
292æt twyhyndum were mon sceal sellan to monbote XXX scillinga,
293æt VI hyndum LXXX scillinga, æt XII hyndum CXX scillingum.
294æt X hidum to fostre X fata hunies, CCC hlafa, XII ambra
295Wilisc ealað, XXX hluttres, tu eald hriðeru
296oððe X weðeras, X gees, XX henna, X

page 120


297cesas, amber fulne
298buteran, V leaxas, XX pundwæga foðres & hundteontig æla.
299Gif mon sie wertyhtlan betogen & he hit þonne geondette
300beforan aðe & onsace ær, bide mon mid þære
301witerædenne, oð ðæt se wer gegolden sie.
302Gif mon wergildðeof gefehð, & he losige ðy dæge þam
303monnum ðe hine gefoð, þeah hine mon gefo ymb niht,
304nah him mon mare æt ðonne fulwite.
305Gif hit bið niht eald þiefð, gebeten þa þone gylt þe
306hine gefengon, swa hie geþingian mægen wið cyning
307& his gerefan.
308Gif ðeowwealh Engliscne monnan ofslihð, þonne sceal se ðe
309hine ah weorpan hine to honda hlaforde &
310mægum oððe LX scillinga gesellan wið his feore.
311Gif he þonne þone ceap nelle foregesellan, þonne mot hine
312se hlaford gefreogean; gielden siððan his
313mægas þone wer, gif he mægburg hæbbe freo; gif he
314næbbe, heden his þa gefan.

page 122


315Ne þearf se frige mid þam þeowan mæg gieldan, buton he
316him wille fæhðe ofaceapian, ne se þeowa mid
317þy frigean.
318Gif mon ceap befehþ forstolenne, & sio hond tiemð þonne,
319sio hine mon ætbefehþ, to oþrum men, gif
320se mon hine þonne onfon ne wille & sægþ, þæt he him
321næfre þæt ne sealde, ac sealde oþer, þonne mot
322se gecyðan, se ðe hit tiemþ to þære honda, þæt he him
323nan oðer ne sealde buton þæt ilce.
324Gif hwa oðres godsunu slea oððe his godfæder, sie sio
325mægbot & sio manbot gelic; weaxe sio bot be
326ðam were, swa ilce swa sio manbot deð þe þam hlaforde
327sceal.
328Gif hit þonne kyninges godsunu sie, bete be his were þam
329cyninge swa ilce swa þære mægþe.
330Gif he þonne on þone geonbyrde þe hine slog, þonne
331ætfealle sio bot þæm godfæder, swa ilce swa þæt
332wite þam hlaforde deð.
333Gif hit biscepsunu sie, sie be healfum þam.