1B7.1

page 5

    
2Ne beo þu to slæpor ne to idelgeorn, forðam þe se slæp
3& þæt idel fet unðeawas & unhælo þæs
4lichoman.
5ðæt we cweðaþ, þæt seo betst æfter gode þæt mon sie
6gesceadwis & gemetgian cunne ægðer ge his
7spræce ge his swigan, & wite hwænne he gespræcan hæbbe &
8hwonne him geandwyrd sie.
9ðonne ðu oþerne mon tæle, ðonne geðenc ðu þæt nan
10mon ne bið leahterleas.
11ðeah ðin wif ðe hwæne to wrege, ne gelyf þu to hraðe,
12forþam þe hie weorðað oft manegum to
13feonda, forðam þe

page 6

14he bið þæm hlaforde holdra þonne hira,
15forðam hi oft hatiað þæt se hlaford lufað.
16Ne flit ðu wið anwilne monn, ne wið oferspræcne; manegum
17menn is forgifen ðæt he spræcan mæg, &
18swiðe feawum þæt he seo gesceadwis.
19Wite ðæs maran ðanc ðe ðu hæbbe ðonne ðæs þe ðe
20monn gehate ne hopa þu to swiðe to ðam ðe þe mon
21gehate: ðær lytel gehaten bið, þær bið lytel alogen.
22Ne beo ðu to anwille, forðam þe is geliclicra þæt ðu
23seo mid rihte oferstæled, þonne ðu oferstæle
24oðerne mid woghe; þæt bið sæ mæste weorðscype, þæt
25monn cunne ryht gecnawan & hit ðonne wille
26geðafian.
27Sprec ofter embe oðres monnes weldæde þonne emb ðine
28agna, & cyð ða manegum monnum.
29ðonne þu eald sie & manegra ealdra cwydas & lara geaxod
30hæbbe, gedo hi ðonne ðam giongan to
31witanne.
32þeah þe monn hwelces yfeles onhlige, & þu ðe unscyldigne
33wite, ne rex ðu hwæt hi ræden oððe
34runien; heo teoð þe þæs ðe hie him sylfe ðencaþ.
35þonne þu geselgost sio, þenc þonne þæt þu mæge
36unselða geðolian gif heo ðe on becumen: forðam þe
37se ende & þæt angin ne bið ealne weg gelic.

page 7

38Ne hopa ðu to oþres monnes deaðe: uncuð hwa lengest
39libbe.
40ðeah þe earm friond lytel sylle, nim hit to miccles
41þances.
42Gif ðu earm weorðe, geþenc þæt ðu hit eaðe geþolie:
43geþenc þæt þe þin modor nacodne gebær.
44Ne ondræd þu þe deað to swiðe; ne geleofað monn noht
45myrges þa hwile ðe he him deað ondræt.
46Ne forgit þu hine þeah ealne weg, þy læs þu þolige
47þæs ecan lifes.
48Gif ðe mon mid yfele leanige þæt þu to gode do, ne wit
49þu hit no gode, ac warena þe sylne.
50ðy oftor mon gehylt þæt he hæfð, gif he him ondræt
51þæt hit oþsceote; ðy mon dælð spærlice þe mon
52nyle þæt hit forbærste.
53Gif ðu bearn hæbbe, lær þa cræftas, þæt hie mægen be
54þon libban; uncuð hu him æt æhtum gesæle.
55Cræft bið bætera þonne æht.
56Ne gehat þu nan þinge twia: hwæt sceal hit þe eft
57gehaten, buton hit wære ær alogen.

page 8

58Ne becyp ðu þin wiotod on wen: wite maran þanc ðæs þe
59ðu hæbbe, þonne þæs þe þu þe wene.
60Ne beo ðu to yrsigende: of yrsunge wexð hatunge, & of
61ðære geþwærnisse lufu.
62ðær þær þu niede yrsian scyle, gemetga þæt þeah.
63Forbær oft ðæt þu eaðe wrecan mæge: geðyld bið middes
64eades.
65Help ægðer ge cuðum ge uncuþum þær þu mæge; uncuð
66hwær hwa oþres ðurfe.
67Ne wilna þu ofer þine mæð to witanne embe þa hiofenlican
68þincg; forþon ðu eart eorðlic mon, axa
69þe æfter þam.
70Ne beo ðu on þinum yrre to anwille, forþon þæt yrre oft
71amyrreð monnes mod þæt he ne mæg þæt ryht gecnawan.
72Beo gehealden on ðæm þe ðu hæbbe: unpleolicre hit bið
73on lytlum scipe & lytlum wætre, þonne on
74micclum scipe & micclum wætre.
75Ne wen þu na þæt se yfla auht godes gestryne mid his yfle,
76forðam þeah hit sume hwile forholen
77beo, hit bið æt sumum cyrre open.

page 9

78ðonne þu geseo gingran mann ðonne ðu sie, & unwisran &
79unspedigran, þonne geþenc ðu hu oft se
80ofercymð oþerne, ðe hine ær ofercom: swa mann on ealdum
81bigspellum cwið, þæt hwilum beo esnes tid, hwilum oðres.
82Ne sec ðu no þurh lietas hu þe gewurðan scyle, ac do swa
83ðu betst mæge; eaðe gerædeþ god his
84willan be ðe & þine ðearfe, þeah he hit þe ær ne secge.
85Forlæt þæt þu næbbe to oþres monnes gode andan, forðam
86þu swencst ðe sylfne swiðor þonne hine.
87Ne beo þu ormod þeah ðe sie unriht gedemed; lyt monna
88wyrð longe fægen þæs ðe he oðerne bewrencð.
89Gif ðu wið hwone sace hæbbe, & git þonne gesemede
90weorðen, ne wrec þu no ða ærran yfelo, buton
91hie mon eft niwige.
92Ne do ðu nauðer: ne ðe sylfne ne here, ne ðe sylfne ne
93leah: ægðer þara is dysigra manna ðeaw, þe
94swincað æfter leasgylpe.
95þæt is heah wisdom þæt wis mon liccette dysig, & þæt is
96ðæt mæste dysig, þæt dysig monn liccette
97wisdom.
98Swa mon ma spricð, swa him læs monna gelyfð.

page 10

99Gif þu hwæt on þin druncen misdo, ne wit þu hit no ðam
100ealoð, forðon ðu his weolde þe sylf.
101Nafa ðu to yfel ellen, þeah ðe hwylc unwilla becume; oft
102brincð seo wyrd þone willan, ðe eft bið andergylde.
103Ne wurðe þe næfre to þys wa, þæt ðu þe ne wene
104betran, forþon þe se wena þe ne forlæt næfre
105forweorðan.
106Ne ceos nænne monn be his æhtum, ne ðina agna ne amyr;
107monig mon hæfð micel feax on foran heafde
108& wyrð þeah færlice calu.
109Bisna þe be sumum menn, for þam þe ælces monnes lif bið
110sumes monnes lar.
111Ne forswiga þu no þæt untala gedon sie, þylæs þe menn
112wenan ðæt hit þe licige.
113Gif ðe mon mid ryhtre scylde brocige, geðola hit wel & beo
114his wel geðafa.
115Sprec ðe gemetlice & eac swa gebær, ðy læs þe monn
116leasunga tio þær þu wene þæt ðu þina cysta cyðe.

page 11

117Ne hlyst ðu no ungesceadwises monnes worda, forþam hæfð
118monig man ðone unðeaw, þæt he ne con nyt
119sprecan & ne mæg þeah geswugian.
120Ne rec ðu weamodes wifes worda, for þam ðe heo þe wile
121oft mid wope beswican.
122Ne ondræd þu ðe deað to swiðe for nanum wite; ðeah he
123ðe ful god ne ðynce, he bið ælces yfles
124ende, & ne cymð he næfre ma.
125Forseoh ðisse worlde wlenca gif ðu wille beon welig on
126ðinum modo, forðam þa ðe ðæs welan gitsiað
127hie bioð symble wædlan & iermengas on heora mode; ac bio
128gehealden on ðinum gecynde: þonne hæfst
129þu æfre genoh.
130Gif ðu ðin agen amyrre, ne wit ðu hit no gode ac warena
131ðe sylfne.
132Bruc þinra æhta þa hwile þe ðu hal sie; se unhala
133gitsere ah þæt feoh & nah hine sylfne.
134Geþola þines hlafordes yrre & þines lareowes & his word
135swiðe wel, þeah he ðe cide.
136Gif ðe ðynce þæt ðu to wræne sie, wit þæt þinre
137ceolan,

page 12

138forþam seo ceole is ðære wambe freond,
139þanon þe cumað þa unnyttan lustas.
140Dysig mon him ondræt nietenu & wulfas, & ne ondræt þone
141mon ðe hine tala lærð.
142Gif þu strengo hæbbe, bruc ðære to nytte.
143Gif ðu wille godne hlisan habban, ne fægna ðu nanes
144yfeles.
145Liorna a hwæthugu; ðeah ðe þine gesælða forlætan, ne
146forlætt þe no þin cræft.
147Ne beo þu to oferspræce, ac hlyst ælces monnes worda
148swiðe georne: forðam þa word geopenigað
149ælces monnes willan & his þeawas, þeah hie heo hwilum
150behelien.
151Gif ðu hwylcne cræft cunne, bega þone georne: swa swa
152sorga & embhogan geycan monnes mod, swa
153geycð se cræft his are.
154Leorna a hwæthwugu æt ðam wisran, þæt þu mæge læran
155þone unwisran: ægðer þara is swiðe nytt weorc
156& gerisenlic.
157Gif ðu wylle hal beon, drinc ðe gedæftlice; ælc oferfyll
158& ælc idel fett unhælo.

page 13

159Ne læt þu no unlofod þæt þu swytele ongite þæt
160licwyrðe sie. þær þe oht tweonige, lofa þæt gemetlice,
161þy les þe mon leasunga teo.
162Ne truwa þu no smyltum wætre, ne bilwitne monn ne forsioh:
163oft stille wæter staðu breceð.
164Ongin þæt þe to onhagige, for treowlicre is be stæðe to
165rowenne þonne ut on sæ to seglianne.
166Gif ðe æt sælðum to sæle, ahcsa ðe hwæðer ænegum ær
167swelc gesælde; ðonne meaht ðu hit ðy eð geðolian.
168Ne flit ðu no wið ryhtwisne mon & wið unscyldigne,
169forþam þe god wricð unrihte domas.
170þeah þe þin eald gefera abelge, ne forgit þu gif he þe
171æfre ær gecwemde.
172ære mid þinum oxum & offra mid þinum recelse: dysige
173bioð þa men þe wenaþ þæt hie cwemon gode
174ðonne hie cwellað hiora oxan.
175ælce dæge ðu bist onnouðe, ælce dæge ðu scealt gode
176þoncian þines lifes.

page 14

177þeah ðe monig mon herige, ne gelyf ðu him to wel, ac
178geþenc þe sylf hwæt his soðes sie.
179Læt ðe sceamian ðæs hlisan, gif ðe monn on lioge; fægne
180þæs, gif ðe mon soð on secge & þeah gemetlice.
181Mencg a þa blisse wið þære unrotnesse; forþam gif hiera
182oðer bið oht longe butan oðrum, þonne bið
183his ungemet, & ðu meaht þe unyð onberan þæs ðe
184onbecymeð; forðon hira nauðer ne mæg bion æltewe
185buton oðrum, ðon ma ðe wæt mæg bion butan drygum, oþþe
186wearm buton cealdum, oððe leoht butan ðystrum.
187Liorna manega bec & gehyr monig spell; wite ðeah hwylcum
188þu gelyfan scyle: feola writað menn ungelyfedlices.
189Ne mer ðu ðæt ðu hæbbe, ðy læs þe geðearfige to
190oðres monnes.
191Ne rec ðu to swiðe hu sio wyrd wandrige; se ðe fullice
192ðas world forsihð, ne ondræt he him noht swiðe deað.
193ðonne hit æfre geðwærost sio, ondræd þe ðonne
194ungeðwærnesse, & þonne hit ðe frecnost þynce, wen
195ðe þonne frofre & sælða.
196Bio a getriowre þonne þe mon to gelyfe, þy les menn wenen
197ðæt þu nane trioðe næbbe buton wið leasan.
198Se ðe him ealne weg ondræt, se bið swylce he sie ealne
199weg cwellende.

page 15

200Gif ðu ðe wille don moniges beteran, þonne do þu ðe anes
201wyrsan.
202Gif ðu wylle þæt ðe monige olæcon, þonne olæce ðu
203anum swiðe georne.
204Gif ðu þonne nylle nanum olæcan, forlæt þonne eal ðæt
205þu age buton wiste & wæda & to swylcum tool
206swylce ðu cunne; olæce þonne gode anum & ne wilne nanes
207monnes olæcunga.
208Gif þu wilt æt manegum menn habban þæt ðe licað, þu
209scealt eac æt monegum menn geðolian þæt þe ne licað.
210Gif ðu wilt æt anum menn habban þæt þe licað, þu scealt
211him oft geðafian ðæt þe ne licað.
212Ne meaht ðu æt nanum menn habban his good, buton þu mæge
213hwilum his yfel geðafian: forðam þe nan
214þincg nis ful good buton gode anum.
215Styr þeah ælces yfles swa þu swiðost mæge, swa ðeah
216þæt þu hit to wyrsan ne gebringe: ne bið þæt
217yfel to nohte gebet, ðe bið to wyrsan gebroht.
218Gemet ne secð nan selre.
219Gif ænig mon bið a ðe unwiorðra þe hine monig wis mon
220forsihð, ðonne bið ælc dysig mon þe
221unweorðra ðe he mare rice hæfð.

page 16

222Se ðe anwaldes wilnað ofer his hlaford, for twam þingum
223he his wilnað: oðer twegra, oþþe he wile
224þone hlaford lecgan under hine, setlian him mid þæt he
225sitte sylf ðe ufor; oððe he wolde þone
226hlaford hebban upp ofer hine sylfne & stigan himsylf æfter &
227eac on hangian, scufan ðeah simle ðone hlaford beforan.
228TORONTO CORPUS INCLUDES 39 WORDS FROM VESP.D.XIV., OMITTED
229FROM COX'S EDITION
230Ac sanctus Agustinus sæde swiðe swutul bispell by ðy: gif
231ma manna wilnode on anre ðeode anwaldes
232þonne an, þæt hit wære þam gelicost ðe we oft secgan
233hyrdon, þæt sume wyrmas wæren giond eorþan,
234& eac sume fiscas ut on sæ, þe habbað monuga heafdu &
235habbað þeah an bodig.
236þonne nellað þa heafdu eall anes weges.
237Ac gif ðe heafdu anes weges nellað, þonne sceal þæt
238bodig bion þy bysigre.
239Tihð þara heafda ælc his wegas & lið þæt bodig unnyt,
240bute þæt hit halt þa heafdu þæt heora ælc ne
241mot oðer fretan.
242Gif hit ðonne gewyrð þæt þa heafdu to ðam stronge
243gewiorðaþ, & hiora ælc swa swiðe tihð fram oðrum
244þæt þæt bodig toberst, ðonne forwiorðað þa heafdu
245eall, & eal þæt hiom on hangað.
246& he sæde eac þæt sume wyrmas wæren & sume fiscas þe
247hæfden an heafod & monigne steort.
248ða steortas he sæde þæt hulpan ealle þæs heafdes, &
249þæt heafod heora ealra.
250Hio hebbað up þæt heafod & him beforan scufað.
251þæt heafod & þa eagan him wisiað weg, & hie fedað &
252feriað & hie him folgiað.
253Swa bið eac feola wuhta on wiorlde þe hæfð fela fota.
254Ealle ða fet hebbað up ðæt heafod, & þæt heafod hie
255fereð & nereð.
256Ac se hrefn, ðe sume menn hatað crabba, ne færð naht
257gefædlice mid twam heafdum, ðeah he monigne fot hæbbe.