1B1.9.4

page 2

2

DE TEMPORIBUS ANNI

3    Her æfter fyligð an lytel cwyde be gearlicum tidum.
4þæt nis to spelle geteald ac elles to rædenne þam ðe hit
5licað.
6

DE DIE.

7    Ic wolde eac gif ic dorste gadrian sum gehwæde andgit of
8ðære bec þe BEDA, se snotera lareow gesette,
9& gegaderode of manegra wisra lareowa bocum be ðæs geares
10ymbrenum, fram anginne middaneardes.
11Witodlice ða ða se ælmihtiga scyppend þisne middaneard
12gesceop, þa cwæð he, gewurðe leoht, & leoht
13wæs ðærrihte geworden.
14ða geseah God þæt þæt leoht wæs god, & todælde þæt
15leoht fram ðam þeostrum, & het þæt leoht dæg & ða
16þeostru niht, & wæs ða geteald æfen & merigen to anum
17dæge.
18On ðam oðrum dæge gesceop God heofonan, seo þe is gehaten
19firmamentum , seo is gesewenlic & lichamlic,
20ac swa ðeah we ne magon for ðære fyrlenan heahnysse,
21& þæra

page 4

22wolcna þicnysse, & for ure eagena
23tyddernysse hi næfre geseon.
24Seo heofen belicð on hire bosme ealne middaneard, & heo æfre
25tyrnð onbuton us swyftre ðonne ænig mylenhweowul,
26eal swa deop under þyssere eorðan swa heo is bufon.
27Eall heo is sinewealt & ansund, & mid steorrum amett.
28Soðlice ða oðre heofenan ðe bufon hire sind, & beneoðan,
29sind ungesewenlice, & mannum unasmeagendlice.

page 6

30Sind swa ðeah ma heofenan, swa swa se witega cwæð; Celi
31celorum , þæt is heofena heofenan.
32Eac se apostol Paulus awrat þæt he wæs gelæd oð þa
33ðriddan heofenan, & he ðær gehyrde ða digelan word
34ðe nan man sprecan ne mot.
35On ðam ðriddan dæge gesceop se ælmihtiga God sæ, &
36eorðan, & ealle eorðlice spryttinga.
37þas ðry dagas wæron buton sunnan & monan, & steorran &
38eallum tidum, gelicere wægan mid leohte & þeostrum aðenede.
39On ðam feorðan dæge gesceop God twa miccle leoht, þæt is
40sunne & mona; & betæhte þæt mare leoht þæt
41is seo sunne to ðam dæge, & þæt læsse leoht þæt is se
42mona to ðære nihte.
43On ðam ylcan dæge he geworhte ealle steorran, & tida gesette.

page 8

44On ðam fiftan dæge he gesceop eal wyrmcynn, & ða micclan
45hwalas & eal fisccynn, on mislicum & menigfealdum hiwum.
46On ðam sixtan dæge he gesceop eal deorcynn, & ealle nytenu
47þe on feower fotum gað, & þa twegen men Adam & Euan.
48On ðam seofoðan dæge he geendode his weorc & seo wucu wæs
49ða agan.
50Nu is ælc dæg on ðisum middanearde of ðære sunnan
51lihtinge.
52Soðlice seo sunne gæð be Godes dihte betwux heofenan &
53eorðan, on dæg bufon eorðan & on niht under
54ðysse eorðan, eal swa feorr adune on nihtlicere tide under
55þære eorðan swa heo on dæg bufon upastihð.

page 10

56æfre heo bið yrnende ymbe ðas eorðan, & eal swa leohte
57scinð under ðære eorðan on nihtlicere tide,
58swa swa heo on dæg deð bufon urum heafdum.
59On ða healfe ðe heo scinð þær bið dæg, & on ða healfe
60ðe heo ne scinð þær bið niht.
61æfre bið on sumere sidan þære eorðan dæg, & æfre on
62sumere sidan niht.
63þæt leoht ðe we hatað dægered, cymð of ðære sunnan
64þonne heo upweard bið; & heo ðonne todræfð þa nihtlican
65ðeostru ðurh hire micclan leohte.
66Eal swa ðicce is seo heofen mid steorrum afylled on dæg swa
67on niht, ac hi nabbað nane lihtinge for
68ðære sunnan andwerdnysse.
69We hatað ænne dæg fram sunnan upgange oð æfen, ac swa
70ðeah on bocum is geteald to anum dæge fram ðære
71sunnan upgange oð þæt heo eft becume þær heo ær
72uppstah, on ðam fæce sind getealde feower & twentig tida.

page 12

73Seo sunne is swiðe micel, eal swa brad heo is þæs ðe bec
74secgað, swa eal eorðan ymbhwyrft, ac heo ðincð
75us swiðe unbrad, forðan ðe heo is swiðe feor fram
76urum gesihðum.
77ælc ðing swa hit ðe fyrr bið, swa hit ðe læsse ðincð.
78We magon hwæðere tocnawan be hire leoman, þæt heo unlytel
79is.
80Swa hraðe swa heo upastihð heo scinð geond ealle eorðan
81gelice, & ealre eorðan bradnysse endemes oferwrihð.
82Eac swilce ða steorran ðe us lytle ðincað, sind swiðe
83brade, ac for ðam micclum fæce þe us betweonan
84is hi sind geðuhte urum gesihðum swiðe gehwæde.
85Hi ne mihton swa ðeah nan leoht to eorðan asendan, fram
86ðære healican heofenan, gif hi swa gehwæde
87wæron swa swa urum eagum ðincð.
88Soðlice se mona & ealle steorran underfoð leoht of ðære
89micclan sunnan, & heora nan næfð nænne leoman
90buton of ðære sunnan leoman.
91& ðeah ðe seo sunne under eorðan on nihtlicere tide scine,
92þeah astihð hire leoht on sumere sidan þære eorðan

page 14

93þe ða steorran bufon us onliht, & ðonne heo
94upagæð, heo oferswið ealra ðæra steorrena,
95& eac þæs monan leoht mid hire ormætan leohte.
96Seo sunne getacnað urne hælend Crist, se ðe is rihtwisnysse
97sunne, swa swa se witega cwæð.
98Timentibus autem nomen domini, orietur sol iustitię, et
99sanitas in pennis eius ; þam mannum þe him
100ondrædað Godes naman, ðam arist rihtwisnysse sunne, &
101hælð is on hire fiðerum.
102Se mona ðe weaxð & wanað getacnað þas andwerdan
103gelaðunge, ðe we on sind.
104Seo is weaxende þurh acennedum cildum, & wanigende þurh
105forðfarendum.
106ða beorhtan steorran getacniað ða geleaffullan on Godes
107gelaðunge, ðe on goddre drohtnunge scinað.
108Crist soðlice onliht hi ealle þurh his gife, swa swa se
109godspellere Iohannes cwæð; Erat lux uera,
110que inluminat omnem hominem uenientem in hunc mundum ; þæt
111soðe leoht com þe onliht ælcne mannan cumendne
112to ðisum middanearde.

page 16

113Næfð ure nan nan leoht ænigre godnysse buton of Cristes
114gife, se ðe is soðre rihtwisnysse sunne gehaten.
115

DE PRIMO DIE SAECULI, SIUE DE EQUINOCTIO UERNALI.

116    ðone forman dæg þyssere worulde we magon afindan þurh
117ðæs lenctenlices emnihtes dæge, forðan ðe se
118emnihtes dæg is se feorða dæg þissere worulde
119gesceapennysse.
120ðry dagas wæron ær ðam dæge buton sunnan & monan & eallum
121steorrum; & on þam feorðan dæge þyssere worulde
122gesceapennysse, gesceop se ælmihtiga scyppend sunnan,
123& gesette hi on ærne merigen on middan
124eastdæle, þær ðæs emnihtes circul is geteald, þæt
125heo æfre ymbe geares ymbrynum þær ðone dæg, & ða
126niht geemnytte on gelicere wægan.

page 18

127ðæs ylcan dæges he gesette ðone monan fulne on æfnunge,
128on eastdæle mid scinendum steorrum samod, on
129ðæs hærfestlican emnihtes ryne, & ða easterlican tid
130þurh ðæs monan anginn gesette.
131We willað furðor ymbe ðas emnihte swiðor sprecan on
132gedafenlicere stowe; & we secgað nu sceortlice
133þæt se forma dæg ðyssere worulde is geteald to ðam dæge
134þe we hatað Quinta decima kalendas Aprilis ,
135& ðæs emnihtes dæg is gehæfd, swa swa Beda tæcð,
136ðæs on ðam feorðan dæge, þæt is, on duodecima
137kalendas Aprelis .
138Embe ðis we sprecað eft swiðor, swa swa we ær beheton.
139

DE NOCTE.

140    Niht is gesett mannum to reste on ðisum middanearde.
141Soðlice on ðam heofenlicum eðele nis nan niht gehæfd, ac
142ðær is singal leoht buton ælcum ðeostrum.

page 20

143Ure eorðlice niht soðlice cymð þurh ðære eorðan sceade.
144þonne seo sunne gæð on æfnunge under ðyssere eorðan,
145þonne bið þære eorðan bradnys betwux us & ðære
146sunnan, þæt we hire leoman lihtinge nabbað oð þæt heo
147eft on oðerne ende upastihð.
148Witodlice ðeah ðe hit wunderlic ðince, nis ðeos woruldlice
149niht nan ðing buton ðære eorðan sceadu betwux
150ðære sunnan & mancynne.
151Woruldlice uðwitan sædon þæt seo sceadu astihð up oð
152þæt heo becymð to þære lyfte ufweardan, & ðonne
153beyrnð se mona hwiltidum þonne he full bið on ðære
154sceade ufwearde, & fagetteð oþþe mid ealle asweartað,
155forðan ðe he næfð þære sunnan leoht ða hwile
156ðe he þære sceade ord oferyrnð, oð þæt ðære sunnan
157leoman hine eft onlihton.
158Se mona næfð nan leoht buton of ðære sunnan leoman, & he
159is ealra tungla nyðemest, & forði beyrnð on
160þære eorðan sceade þonne he full bið, na symle swa
161ðeah for ðam bradan circule þe is zodiacus gehaten,
162under ðam circule yrnð seo sunne & se mona & ða twelf
163tunglena tacna.

page 22

164Witodlice þæs monan trendel is symle gehal & ansund, ðeah
165ðe he eal endemes eallunge ne scine.
166Dæghwomlice þæs monan leoht bið weaxende oððe wanigende
167feower pricon ðurh ðære sunnan leoman.
168& he gæð dæghwomlice oþþe to ðære sunnan oððe fram
169ðære sunnan swa fela pricon, na þæt he becume to
170ðære sunnan, forðan ðe seo sunne is micele ufor þonne
171se mona sy.
172He cymð swa ðeah foron ongean þære sunnan, ðonne he of
173hire ontend bið.
174Symle he went his hricg to ðære sunnan, þæt is se
175sinewealta ende þe þær onliht bið.
176We cweðað þonne niwne monan æfter menniscum gewunan, ac he
177is æfre se ylca ðeah þe his leoht gelomlice hweorfe.
178þæt æmtige fæc bufon ðære lyfte is æfre scinende of
179ðam heofenlicum tunglum.

page 24

180Hit getimað hwiltidum þonne se mona beyrnð on ðam ylcan
181strican þe seo sunne yrnð, þæt his trendel
182underscyt ðære sunnan to ðan swiðe þæt heo eal
183aðeostrað, & steorran æteowiað swylce on nihte.
184ðis gelimpð seldon, & næfre buton on niwum monan.
185Be ðam is to understandenne þæt se mona is ormæte brad,
186þonne he mæg ðurh his underscyte þa sunnan aðeostrian.
187Seo niht hæfð seofon dælas, fram ðære sunnan setlunge oð
188hire upgang.
189An ðæra dæla is Crepusculum , þæt is æfengloma.
190Oðer is Uesperum , þonne se æfensteorra betwux þære
191repsunge æteowað.
192ðridde is Conticinium , þonne ealle ðing suwiað on
193heora reste.
194Feorða is Intempestum , þæt is midniht.

page 26

195Fifta is Gallicinium , þæt is hancred.
196Sixta is Matutinum uel Aurora , þæt is dægred.
197Seofoða is Diluculum , þæt is se ærmergen, betwux ðam
198dægrede & sunnan upgange.
199Wucan & monðas sind mannum cuðe æfter heora andgite, &
200ðeah ðe we hi æfter boclicum andgite awriton,
201hit wile ðincan ungelæredum mannum to deoplic & ungewunelic.
202We secgað swa ðeah be ðære halgan eastertide, þæt swa
203hwær swa bið se mona feowertyne nihta eald, fram
204duodecima kalendas Aprelis , þæt on ðam dæge bið
205seo easterlice gemæru, þe we hatað terminus .
206& gif se terminus þæt is se quarta decima luna
207becymð on ðone sunnandæg,
208þonne bið se dæg Palmsunnandæg.
209Gif se terminus bescyt on sumum dæge þære wucan, ðonne
210bið se sunnandæg þær æfter easterdæg.

page 28

211

DE ANNO.

212    þære sunnan gear is þæt heo beyrne ðone micelan circul
213Zodiacum, & gecume under ælc þæra twelf tacna.
214ælce monað heo yrnð under an ðæra tacna.
215An ðæra tacna is gehaten Aries, þæt is Ramm.
216Oðer, Taurus, þæt is fearr.
217ðridda, Gemini, þæt sind getwisan.
218Feorða, Cancer, þæt is Crabba.
219Fifta, Leo.
220Sixta, Uirgo, þæt is mæden.
221Seofoða, Libra, þæt is pund oþþe wæge.
222Eahteoðe is Scorpius, þæt is ðrowend.
223Nigoðe is Sagittarius, þæt is Scytta.
224Teoðe is Capricornus, þæt is buccan horn oððe bucca.
225Endlyfte is Aquarius, þæt is wætergyte oþþe se ðe
226wæter gyt.
227Twelfte is Pisces, þæt sind fixas.

page 30

228ðas twelf tacna sind swa gehiwode on ðam heofonlicum rodere
229& sind swa brade þæt hi gefyllað twa tida
230mid hire upgange oððe niðergange.
231ælc ðæra twelf tacna hylt his monað, & þonne seo sunne hi
232hæfð ealle underurnen, ðonne bið an gear agan.
233On ðam geare sind getealde twelf monðas, & twa & fiftig
234wucan, þreo hund daga & fif & sixtig daga, &
235þær to eacan six tida, þe maciað æfre embe þæt
236feorðe gear þone dæg & ða niht þe we hatað
237bissextum .
238Romanisce leoda onginnað heora gear æfter hæðenum gewunan,
239on winterlicere tide.
240Ebrei healdað heora geares anginn, on lenctenlicere emnihte.
241þa Greciscan onginnað heora gear æt ðam sunstede, & ða
242Egyptiscan on hærfeste.
243Ac ða Ebreiscan ðeoda þe Godes æ heoldon ongunnon heora
244geares anginn ealra rihtlicost, þæt is on ðære
245lenctenlican emnihte XIIa kalendas aprilis , on ðam
246dæge þe seo

page 32

247sunne & se mona & ealle tunglan
248& gearlice tida gesette wæron.
249Soðlice þæs monan gear hæfð seofon & twentig daga & eahta
250tida.
251On ðam fyrste he underyrnð ealle ða twelf tacna, þe seo
252sunne undergæð twelf monað.
253Se mona is soðlice be sumon dæle swiftra ðonne seo sunne,
254ac swa ðeah þurh ða swyftnysse ne mihte he
255underyrnan ealle ða twelf tunglan binnon seofon & twentigum
256dagum & eahta tidum, gif he urne swa up swa seo sunne.
257ðære sunnan ryne is swiðe rum, forðan ðe heo is swiðe
258upp; & þæs monan ryne is nearo, forðan þe he
259yrnð ealra tungla nyðemyst, & þære eorðan gehendost.
260Nu miht ðu understandan, þæt læssan ymbgang hæfð se man
261þe gæð onbuton an hus, þonne se ðe ealle þa
262burh begæð.

page 34

263Swa eac se mona hæfð his ryne hraðor aurnen on ðam læssan
264ymbhwyrfte þonne seo sunne hæbbe on ðam maran.
265þis is þæs monan gear, ac his monað is mare, þæt is
266ðonne he gecyrð niwe fram ðære sunnan oð þæt he
267eft cume hire forne gean, eald & ateorod, & eft ðurh hi beo
268ontend.
269On ðam monðe sind getealde nigon & twentig daga & twelf
270tida; þis is se monlica monað, & his gear
271is þæt he underyrne ealle ða twelf tunglan.
272On sumon geare bið se mona twelf siðon geniwod, fram ðære
273halgan eastertide oð eft eastron, & on sumon
274geare he bið þreottyne siðon geedniwod.
275þæt gear þe we hatað Communis hæfð twelf niwe monan,
276& þæt gear ðe we hatað embolismus hæfð þreottyne
277niwe monan.
278Se monlica monað hæfð æfre on anum monðe þritig nihta, &
279on oðrum nigon & twentig.
280On swa hwilcum sunlicum monðe swa swa se mona geendað, se
281bið his monað.

page 36

282Ic cweðe nu gewislicor, gif se ealda mona geendað twam dagum
283oððe ðrim binnon hlydan monðe, þonne bið
284he geteald to ðam monðe, & be his regolum acunnod, & swa
285forð be ðam oðrum.
286Feower tida sind getealde on anum geare; þæt sind UER,
287ESTAS, AUTUMNUS, HIEMPS .
288Uer is lenctentid, seo hæfð emnihte.
289Estas is sumor, se hæfð sunstede.
290Autumnus is hærfest, se hæfð oðre emnihte.
291Hiemps is winter, se hæfð oðerne sunstede.
292On ðisum feower tidum yrnð seo sunne geond mislice dælas
293bufon ðisum ymbhwyrfte, & þas eorðan getemprað.
294Soðlice þurh Godes foresceawunge þæt heo symle on anre
295stowe ne wunige, & mid hire hætan middaneardlice
296wæstmas forbærne.
297Ac heo gæð geond stowa, & temprað þa eorðlican wæstmas,
298ægðer ge on wæstme ge on ripunge.
299þonne se dæg langað þonne gæð seo sunne norðweard oð
300þæt heo becymð to ðam tacne þe is gehaten cancer;
301þær is se sumerlica sunstede, forðan þe heo cyrð
302þær ongean eft

page 38

303suðweard & se dæg ðonne sceortað,
304oð þæt seo sunne cymð eft suð to ðam winterlicum
305sunstede, & þær ætstent.
306ðonne heo norðweard bið, þonne macað heo lenctenlice
307emnihte on middeweardum hire ryne.
308Eft ðonne heo suðweard bið, þonne macað heo hærfestlice
309emnihte.
310Swa heo suðor bið swa hit swiðor winterlæcð, & gæð se
311winterlica cyle æfter hire, ac ðonne heo eft
312gewent ongean, ðonne todræfð heo þone winterlican cyle
313mid hire hatum leoman.
314Se langigenda dæg is ceald forðan þe seo eorðe bið mid
315ðam winterlicum cyle þurhgan, & bið langsum
316ær ðan ðe heo eft gebeðod sy.
317Se sceortigenda dæg hæfð liðran gewederu þonne se
318langigenda, forðan þe seo eorðe is eal gebeðod mid
319þære sumerlican hætan, & ne bið eft swa hraðe acoled.
320Witodlice se winterlica mona gæð norðor þonne seo sunne
321gange on sumera, & forði hæfð scyrtran sceade
322þonne seo sunne.

page 40

323Eft on langiendum dagum he ofergæð ðone suðran sunstede,
324& forði bið nyðor gesewen ðonne seo sunne on wintra.
325Swa þeah ne gæð heora naðor ænne prican ofer ðam þe him
326geset is, ne dagas ne sind nu naðor ne lengran
327ne scyrtran ðonne hi æt fruman wæron.
328On Egypta lande ne cymð næfre nan winter, ne renscuras, ac
329on middan urum wintra beoð heora feldas
330mid wyrtum blowende, & heora orcyrdas mid æpplum afyllede.
331æfter heora geripe gæð seo ea upp Nilus, & oferflet eal
332þæt Egyptisce land, & stent oferflede hwilon
333monað hwilon leng, & siððan to twelf monðum ne cymð
334þær nan oðer scur, oð þæt seo ea eft up abrece,
335swa swa hire gewuna is, ælce geare æne; & hi habbað
336þurh þæt, cornes swa fela swa hi mæst reccað.
337

DE MUNDO.

338    Middangeard is gehaten eal þæt binnon þam firmamentum
339is.

page 42

340Firmamentum is ðeos roderlice heofen mid manegum
341steorrum amet.
342Seo heofen & sæ & eorðe sind gehatene middangeard.
343Seo firmamentum tyrnð symle onbutan us under ðyssere
344eorðan & bufon, ac þær is ungerim fæc betwux
345hire & ðære eorðan.
346Feower & twentig tida beoð agane, þæt is an dæg & an niht,
347ær ðan ðe heo beo æne ymbtyrnd & ealle ða
348steorran þe hire on fæste sind turniað onbutan mid hire.
349Seo eorðe stent on ælemiddan ðurh Godes mihte swa
350gefæstnod, þæt heo næfre ne bihð, ufor ne neoðor,
351þonne se ælmihtiga scyppend, ðe ealle ðing hylt buton
352geswince, hi gestaðelode.
353ælc sæ þeah heo deop sy, hæfð grund on ðære eorðan, &
354seo eorðe aberð ealle sæ, & ðone micclan garsecg,
355& ealle wylspringas, & ean ðurh hire yrnað.
356Swa swa æddran licgað on þæs mannes lichaman swa licgað
357ða wæteræddran geond þas eorðan.
358Næfð naðor ne sæ ne ea nænne stede buton on eorðan.

page 44

359

DE EQUINOCTIIS.

    
360Manegra manna cwyddung is þæt seo lenctenlice emniht
361gebyrige rihtlice on octaua kalendas aprilis ,
362þæt is on Marian mæssedæg; ac ealle ða Easternan &
363Egyptiscan, þe selost cunnon on gerimcræfte, tealdon
364þæt seo lenctenlice emniht is gewislice on XIIma
365kalendas aprilis , þæt is on Sancte Benedictes
366mæssedæg.
367Eft is beboden on þam regole, þe us gewissað be þære
368halgan eastertide, þæt næfre ne sy se halga easterdæg
369gemærsod ær ðan ðe seo lenctenlice emniht sy
370agan, & ðæs dæges lencge oferstige þa niht.
371Wite nu forði gif hit wære rihtlice emniht on Marian
372mæssedæg, þæt se dæg ne gelumpe næfre ofer ðam
373easterdæge, swa swa he foroft deð.

page 46

374Us is neod þæt we ða halgan eastertide be ðam soðum
375regole healdon næfre ær emnihte, & oferswiðdum þeostrum.
376Forði we secgað soðlice þæt seo emniht is swa swa we ær
377cwædon on XIIa kalendas aprilis , swa swa
378þa geleaffullan fæderas gesetton, & eac gewisse dægmæl us
379swa tæcað.
380Eac ða oðre þreo tida þæt is se sumerlica sunstede, & se
381winterlica, & seo hærfestlice emniht sind
382to emnettenne be ðyssere emnihte, þæt hi syn sume dagas
383gehealdene ær ðam octaua kalendas .
384Witodlice se emnihtes dæg is eallum middanearde an & gelice
385lang, & ealle oðre dagas on twelf monðum
386habbað mislice langsumnysse.
387On sumum earde hi beoð lengran, on sumum scyrtran for ðære
388eorðan sceadewunge, & ðære sunnan ymbgange.
389Seo eorðe stent on gelicnysse anre pinnhnyte, & seo sunne
390glit onbutan be Godes gesetnysse, & on þone
391ende þe heo scinð is dæg ðurh hire lihtinge, & se ende
392þe heo forlæt bið mid ðeostrum oferðeaht
393oð þæt heo eft þider genealæce.

page 48

394Nu is þære eorðan sinewealtnys, & ðære sunnan ymbgang,
395hremming þæt se dæg ne bið on ælcum earde gelice lang.
396On India lande wendað heora sceada on sumera suðweard & on
397wintra norðweard.
398Eft on Alexandria gæð seo sunne upprihte on ðam sumerlicum
399sunstede on middæge, & ne bið nan sceadu on nane healfe.
400ðis ylce getimað eac on sumum oðrum stowum.
401Meroe hatte an igland, þæt is ðæra Silhearwena eard; on
402ðam iglande hæfð se lengsta dæg on geare twelf
403tida, & lytle mare ðonne ane healfe tide.
404On ðam earde ðe is gehaten Alexandria hæfð se lengsta dæg
405feowertyne tida.
406On Italia, þæt is Romana rice, hæfð se lengsta dæg
407fiftyne tida.
408On Engla lande hæfð se lengsta dæg seofontyne tida.

page 50

409On ðam ylcan earde norðeweardan beoð leohte nihta on
410sumera, swilce hit ealle niht dagige, swa swa
411we sylfe foroft gesawon.
412Thile atte an igland benorðan þisum iglande, six daga fær
413on sæ, on ðam ne bið nan niht on sumerlicum
414sunstede six dagum, forðan ðe seo sunne bið þonne swa
415feorr norð agan, þæt heo hwonlice undergæð
416þære eorðan geendunge swilce hit æfnige, & þærrihte eft
417upgæð.
418Eft on winterlicum sunstede, ne bið nan dæg on ðam
419foresædan iglande, forðan ðe seo sunne bið þonne
420swa feorr suð agan, þæt hire leoman ne magon to ðam lande
421geræcan for ðære eorðan sinewealtnysse.
422Is ðeah to witenne þæt symle bið under dæge & nihte
423feower & twentig tida, & on emnihtes dæge, þæt
424is ðonne se dæg & seo niht gelice lange beoð, þonne hæfð
425hyra ægðer twelf tida, swa swa Crist sylf
426on his godspelle cwæð; Nonne XII horę sunt diei La hu
427ne hæfð se dæg twelf tida?
428Soðlice þære sunnan ormætan hætu wyrcð fif dælas on
429middanearde, þa we hatað on leden quinque zonas ,
430þæt sind fif gyrdlas.

page 52

431An ðæra dæla is on ælemiddan weallende & unwunigendlic,
432for ðære sunnan neawiste, on ðam ne eardað
433nan eorðlic man for ðam unaberendlicum bryne, þonne beoð
434on twa healfa þære hætan twegen dælas gemetegode,
435naðor ne to hate ne to cealde.
436On ðam norðran dæle wunað eal mancynn under þam bradan
437circule þe is gehaten Zodiacus.
438Beoð þonne gyt twegen dælas on twa healfa þam gemetegodum
439dælum on suðeweardan & norðeweardan þises
440ymbhwyrftes cealde & unwunigendlice, forðan ðe seo sunne
441ne cymð him næfre to, ac ætstent on ægðre
442healfe æt ðam sunstedum.
443

DE BISSEXTO.

444    Sume preostas secgað þæt bissextus come ðurh þæt,
445þæt Iosue abæd æt Gode þæt seo sunne stod stille
446anes dæges lencge, ða ða he þa hæðenan of ðan earde
447adylegode, þe him God forgeaf.

page 54

448Soð þæt is þæt seo sunne ða stod anes dæges lencge
449bufon ðære byrig Gabaon, ðurh þæs ðegenes bene,
450ac se dæg eode forð swa swa oðre dagas, & nis næfre þurh
451þæt bissextus , þeah ðe þa ungelæredan swa wenon.
452Bis is tuwa; Sextus , se sixta.
453Bissextus tuwa six, forðan ðe we cweðað on þam geare
454nu todæg VI kalendas martii , & eft on merigen
455VI kalendas martii , forðan þe æfre bið an dæg &
456an niht ma on ðam feorðan geare, þonne wære on
457ðam ðrim ær.
458Se dæg & seo niht weaxað of þam six tidum þe ælce geare
459beoð to lafe to eacan þam ðrim hund dagum &
460fif & sixtig dagum.
461Seo sunne beyrnð þa twelf tacna on ðrim hund dagum & fif &
462sixtig dagum & on six tidum, swylce heo
463nu togeare gange on ærne merigen on þæs emnihtes circule,
464oðre geare

page 56

465on middæge, þriddan geare on æfen,
466feorðan geare on middere nihte, on ðam fiftan geare eft
467on ærne merigen.
468Witodlice ælc ðæra feower geara agifð six tida, þæt sind
469feower & twentig tida, an dæg & an niht.
470þone dæg setton Romanisce witan to ðam monðe þe we hatað
471Februarius , forðan ðe se monað is ealra
472scyrtst & endenext.
473Be ðam dæge spræc se wisa Augustinus þæt se ælmihtiga
474scyppend hine gesceope fram frimðe middaneardes
475to micelre gerynu, & gif he bið forlæten unateald,
476þærrihte awent eal þæs geares ymbrene ðwyres,
477& he belimpð ægðer ge to ðære sunnan ge to ðam monan,
478forðan þe ðær is an dæg & an niht.
479Gif ðu nelt hine tellan eac to ðam monan swa swa to þære
480sunnan, ðonne awægst ðu þone easterlican regol,
481& ælces niwan monan gerim ealles þæs geares.

page 58

482

DE SALTU LUNE.

483    Swa swa þære sunnan sleacnys acenð ænne dæg & ane niht
484æfre ymbe feower gear, swa eac þæs monan swyftnys
485awyrpð ut ænne dæg, & ane niht of ðam getele his
486rynes æfre embe nigontyne gear, & se dæg is
487gehaten Saltus lune , þæt is ðæs monan hlyp, forðan
488ðe he oferhlypð ænne dæg, & swa near þam nigonteoðan
489geare swa bið se niwa mona braddra gesewen.
490Se mona wæs æt fruman on æfen gesceapen, & æfre siððan
491on æfen his ylde awent.

page 60

492Gif he bið ær æfene fram ðære sunnan geedniwod, he bið
493þonne sona æfter sunnan setlunge niwe geteald.
494Gif he ðonne æfter sunnan setlunge ontend bið, oþþe on
495middere nihte oððe on hancrede, ne bið he næfre
496niwe geteald, þeah ðe he hæbbe þreo & twentig tida,
497ær ðan ðe he becume to ðan æfene þe he on gesceapen wæs.
498Be ðisum is oft micel embspræc, þonne ða læwedan wyllað
499habban ðone monan, be ðan þe hi hine geseoð,
500& ða gelæredan hine healdað be ðisum foresædan gesceade.
501Hwilon bið se mona ontend of þære sunnan on dæg, hwilon on
502niht, hwilon on ærne merigen, hwilon on æfen,
503& swa mislice; ac he ne bið þeah niwe ær ðan ðe he
504þone æfen gesihð.
505Ne sceal nan cristenman nan ðing be ðam monan wiglian.
506Gif he hit deð, his geleafa ne bið naht.

page 62

507Swa lengra dæg swa bið se niwa mona ufor gesewen & swa
508scyrtra dæg swa bið se niwa mona nyðor gesewen.
509Gif seo sunne hine onælð ufan, þonne stupað he; gif heo
510hine onælð riht ðwyrs, þonne bið he emlice gehyrned;
511gif heo hine ontent neoðan, þonne capað he upp,
512forðan ðe he went æfre ðone hricg to ðære sunnan weard.
513He bið swa awend, swa swa heo hine atent.
514Nu cweðað sume men þe ðis gescead ne cunnon þæt se mona
515hine wende be ðan ðe hit wedrian sceall on ðam monðe,

page 64

516ac hine ne went næfre naðor, ne weder ne
517unweder, of ðam ðe his gecynde is.
518Men magon swa ðeah þa ðe fyrwite beoð cepan be his bleo &
519be ðære sunnan, oððe þæs roderes, hwilc weder
520toweard bið.
521Hit is gecyndelic þæt ealle eorðlice lichaman beoð fulran
522on weaxendum monan þonne on wanigendum.
523Eac ða treowu þe beoð aheawene on fullum monan beoð
524heardran wið wyrmætan & langfærran, þonne ða þe
525beoð on niwum monan aheawene.

page 66

526Seo sæ & se mona geðwærlæcað him betweonan, æfre hi
527beoð geferan on wæstme & on wanunge, & swa swa
528se mona dæghwomlice feower pricon lator arist, ðonne he on
529ðam oðrum dæge dyde, swa eac seo sæ symle
530feower pricon lator flewð.
531

DE DIUERSIS STELLIS.

    
532Sume men cweðað þæt steorran feallað of heofenum.
533Ac hit ne sind na steorran þæt ðær feallað, ac is fyr of
534ðam rodore, þe sprincð of ðam tunglum swa
535swa spearcan doð of fyre.
536Witodlice swa fela steorran sind gyt on heofenum swa swa on
537frymðe wæron, þa ða hi God gesceop.
538Ealle mæst hi sind fæste on ðam firmamentum , & ðanon
539ne afeallað ða hwile þe ðeos woruld stent.
540Seo sunne & se mona & æfensteorra & dægsteorra & oðre ðry
541steorran ne sind na fæste on ðam firmamentum ,
542ac habbað heora agenne gang on sundron.

page 68

543þa seofon sind gehatene Septem planete , & ic wat þæt
544hit wile þincan swiðe ungeleaffullic ungelæredum
545mannum, gif we secgað gewislice be ðam steorrum & be
546heora gange.
547Arcton hatte an tungel on norðdæle; se hæfð seofon
548steorran, & is forði oðrum naman gehaten Septemtrio ,
549þone hatað læwede men Carles wæn, se ne gæð næfre
550adune under ðissere eorðan swa swa oðre tunglan doð.
551Ac he went abutan hwilon up hwilon adune, ofer dæg & ofer
552niht.
553Oðer tungel is on suðdæle þisum gelic, ðone we ne magon
554næfre geseon.
555Twegen steorran standað eac stille, an on suðdæle, oþer on
556norðdæle, ða sind on leden Axis gehatene;
557þone suðran steorran we ne geseoð næfre, þone
558norðran we geseoð, þone hatað men Scipsteorra.
559Hi sind gehatene axis , þæt is ex, forðan ðe se
560firmamentum

page 70

561went on ðam twam steorrum, swa swa hweowul
562tyrnð on exe, & forði hi standan symle stille.
563Pliade sind gehatene ða seofon steorran þe on hærfeste
564upagað, & ofer ealne winter scinað, gangende
565eastan westweard.
566Ofer ealne sumor hi gað on nihtlicere tide under þyssere
567eorðan & on dæg bufon.
568On winterlicere tide hi beoð on niht uppe & on dæg adune.
569Comete sind gehatene þa steorran ðe færlice & ungewunelice
570æteowiað, & sind geleomode swa þæt him gæð
571of se leoma swilce oðer sunbeam, hi ne beoð na lange
572hwile gesewene; ac swa oft swa hi æteowiað,
573hi gebicniað sum ðing niwes toweard þære leode ðe hi
574ofer scinað.
575þeah ðe we swiðor sprecon be heofenlicum tunglum, ne mæg
576swa ðeah se ungelæreda leornian heora leohtbæran ryne.

page 72

577

DE DUODECIM UENTIS.

578    þeos lyft þe we on lybbað is an ðæra feower gesceafta,
579þe ælc lichamlic ðing on wunað.
580Feower gesceafta sind þe ealle eorðlice lichaman on wuniað,
581þæt sind Aer, Ignis, Terra, Aqua .
582Aer is lyft; Ignis , fyr; Terra , eorðe;
583Aqua , wæter.
584Lyft is lichamlic gesceaft swiðe þynne, seo ofergæð ealne
585middaneard & upastihð fornean oð þone monan,
586on ðam fleoð fugelas, swa swa fixas swymmað on wætere.
587Ne mihte heora nan fleon, nære seo lyft ðe hi berð.
588Ne nan man ne nyten næfð nane orðunge, buton ðurh ða
589lyfte.
590Nis na seo orðung ðe we utblawað & innateoð ure sawul, ac
591is seo lyft þe we on lybbað on ðisum deadlicum life.
592Swa swa fixas cwelað gif hi of wætere beoð, swa eac cwelð
593ælc eorðlic lichama, gif he bið þære lyfte bedæled.

page 74

594Nis nan lichamlic ðing þe næbbe ða feower gesceafta him
595mid, þæt is lyft & fyr, eorðe & wæter.
596On ælcum lichaman sind þas feower ðing.
597Nimm ænne sticcan, & gnid to sumum ðince; hit hatað
598þærrihte of ðam fyre þe him on lutað.
599Forbærn ðone oðerne ende, þonne gæð se wæta ut æt
600ðam oðrum ende mid ðam smice.
601Swa eac ure lichaman habbað ægðer gehætan, gewætan,
602eorðan & lyft.
603Seo lyft þe we embe sprecað astihð up fornean oð þone
604monan, & aberð ealle wolcnu & stormas.
605Seo lyft ðonne heo astyred bið is wind.
606Se wind hæfð mislice naman on bocum.
607ðanon ðe he blæwð, him bið nama gesett.
608Feower heafodwindas sind; se fyrmesta is easterne wind,
609Subsolanus gehaten, forðan ðe he blæwð fram
610ðære sunnan upsprincge & is swiðe gemetegod.
611Se oðer heafodwind is suðerne, Auster gehaten, se
612astyrað wolcnu & ligettu, & mislice cwyld blæwð
613geond þas eorðan.

page 76

614Se ðridda heafodwind hatte zephirus on greciscum
615gereorde, & on ledenum, fabonius , se blæwð westan,
616& ðurh his blæd acuciað ealle eorðlice blæda &
617blowað, & se wind towyrpð & ðawað ælcne winter.
618Se feorða heafodwind hatte Septemtrio , se blæwð norðan
619ceald & snawlic, & wyrcð drie wolcnu.
620þas feower heafodwindas habbað betwux him on ymbhwyrfte
621oðre eahta windas, æfre betwux þam heafodwindum
622twegen windas.
623þæra naman & blawunge, we mihton secgan, gif hit ne ðuhte
624æðryt to awritenne.
625Is swa ðeah hwæðere an ðæra eahta winda, Aquilo
626gehaten, se blæwð norðan & eastan, healic & ceald,
627& swiðe drie; se is gehaten oðrum naman boreas, & ealne
628ðone cwyld, þe se suðerna wind auster
629acenð, ealne he todræfð & afligð.
630Us ðincð to menigfeald þæt we swiðor embe ðis sprecon.
631

DE PLUUIA.

632    Renas cumað of ðære lyfte, þurh Godes mihte.

page 78

633Seo lyft liccað & atihð þone wætan of ealre eorðan, & of
634ðære sæ, & gegaderað to scurum, & þonne heo
635mare aberan ne mæg, þonne fealð hit adune to rene alysed
636& toworpen, hwilon þurh windes blædum, hwilon
637ðurh ðære sunnan hætan.
638We rædað on ðære bec þe is gehaten Liber regum , þæt
639se witega Helias abæde æt Gode, for ðæs folces
640ðwyrnyssum, þæt nan ren ne com ofer eorðan feorðan
641healfan geare.
642ða bæd se witega eft æt Gode þæt he his folce miltsian
643sceolde, & him renas & eorðlice wæstmas forgifan.
644ða astah he up on anre dune, & gebigedum cneowum gebæd for
645ðam folce, & het his cnapan ða hwile behealdan
646to ðære sæ, gif he aht gesawe.
647þa æt nextan cwæð se cnapa þæt he gesawe arisan of
648ðære sæ an lytel wolcn, & ðærrihte asweartode seo
649heofen & wolcnu arison, & se wind bleow, & wearð micel ren
650geworden.
651Hit is swa swa we ær sædon, þæt seo lyft atihð up of
652ðære eorðan, & of ðære sæ ealne ðone wætan, þe
653bið to renum awend.

page 80

654ðære lyfte gecynd is þæt heo sicð ælcne wætan upp to
655hire.
656ðis mæg sceawian se ðe wile, hu se wæta gæð upp, swilce
657mid smice oððe mid miste, & gif hit sealt bið
658of ðære sæ, hit bið þurh þære sunnan hætan, &
659ðurh ðære lyfte bradnysse to ferscum wætan awend.
660Soðlice Godes miht gefadað ealle gewederu, se ðe ealle
661ðing buton earfoðnysse gediht.
662He nære na ælmihtig, gif him ænig gefadung earfoðe wære.
663His nama is omnipotens , þæt is ælmihtig, forðan ðe he
664mæg eal þæt he wile, & his miht nawar ne swincð.
665

DE GRANDINE.

666    Hagol cymð of ðam rendropum, þonne hi beoð gefrorene upp
667on þære lyfte, & swa siððan feallað.
668

DE NIUE.

669    Snaw cymð of ðam ðynnum wætan, þe bið uppatogen mid
670þære lyfte, & bið gefroren ær ðan ðe he to dropum
671geurnen sy, & swa sæmtincges fylð.

page 82

672

DE TONITRU.

673    þunor cymð of hætan & of wætan, seo lyft tyhð þone
674wætan to hire neoðan, & ða hætan ufan; & ðonne hi
675gegaderode beoð, seo hæte & se wæta, binnon þære lyfte,
676þonne winnað hi him betwynan mid egeslicum
677swege, & þæt fyr aberst ut ðurh ligette, & derað
678wæstmum, gif he mare bið þonne se wæta; gif se wæta
679bið mare ðonne þæt fyr, þonne fremað hit, swa
680hattre sumor swa mare ðunor & liget on geare.
681Soðlice ða þuneras þe Iohannes ne moste awritan on
682apocalipsin sind gastlice to understandenne, & hi
683naht ne belimpað to þam ðunere ðe on ðissere lyfte oft
684egeslice brastlað, se bið hlud for þære lyfte
685bradnysse, & frecenful for þæs fyres sceotungum.
686Sy ðeos gesetnys ðus her geendod.
687EXPLICIT HEC BREUITAS DE TEMPORIBUS.